Another | アナザー | Người Chết Mà Không Ai Nhớ
Phân tích sách — Ayatsuji Yukito, 2009, IPM
Another (2009) — Ayatsuji Yukito. Bản tiếng Việt do IPM phát hành thành bộ 2 tập.
Bài viết tiết lộ danh tính của “người thừa”. Nếu chưa đọc, hãy dừng ở đây.
Một học sinh đã chết, và cả lớp giả vờ
Năm 1972, ở trường trung học cơ sở Bắc Yomiyama, có một học sinh lớp 3-3 tên Misaki. Thông minh, giỏi thể thao, được cả trường yêu mến. Rồi Misaki chết đột ngột.
Cả lớp không chấp nhận được. Và họ làm một điều kỳ lạ: họ giả vờ rằng Misaki vẫn còn sống. Họ vẫn để bàn của Misaki ở chỗ cũ. Vẫn nói chuyện với chiếc ghế trống. Vẫn điểm danh tên Misaki. Đến tận ngày tốt nghiệp. Và trong bức ảnh kỷ yếu của lớp, chụp vào ngày cuối cùng, người ta thấy Misaki đứng lẫn trong đám bạn, tái nhợt, mờ nhạt. Một người đã chết.
Đó là truyền thuyết mở đầu Another. Và nó là tâm điểm của mọi thứ sau đó. Bởi vì từ năm ấy, lớp 3-3 bắt đầu bị nguyền rủa.
Mình nghĩ đó là một trong những tiền đề kinh dị hay nhất mà mình từng đọc. Không có ma quỷ, không có quái vật. Chỉ có một nhóm học sinh không chịu buông người bạn đã mất. Và lòng tốt ấy, sự từ chối chấp nhận cái chết ấy, đã mở ra một cánh cửa mà lẽ ra phải đóng lại.
Người thừa
Năm 1998, Sakakibara Kouichi, mười lăm tuổi, chuyển đến Yomiyama, vào học lớp 3-3. Ngay từ ngày đầu, cậu cảm thấy có gì đó không đúng.
Có một cô gái trong lớp, Misaki Mei, một mắt che băng, luôn ngồi một mình ở cuối lớp. Không ai nói chuyện với cô. Không ai nhìn cô. Thầy cô điểm danh mà không gọi tên cô. Như thể cô không tồn tại.
Kouichi bắt chuyện với Mei. Và cả lớp nhìn cậu bằng ánh mắt kinh hãi.
Dần dần, Kouichi biết được bí mật. Từ năm 1972, có những năm lớp 3-3 có thêm một người. Một học sinh đã chết từ trước, lẫn vào lớp, mà không ai nhận ra. Không ai nhớ người ấy đã chết. Hồ sơ, sổ điểm danh, ký ức của mọi người, tất cả đều bị điều chỉnh để người ấy trông như luôn luôn ở đó. Và những năm có “người thừa”, các học sinh trong lớp và người thân của họ bắt đầu chết. Mỗi tháng một người. Bằng những tai nạn.
Cách duy nhất mà các thế hệ trước tìm ra để ngăn lời nguyền: chọn một học sinh, và cả lớp coi như người ấy không tồn tại. Để số người trong lớp trở lại đúng. Năm nay, người ấy là Mei.
Và Kouichi, người không biết gì, đã phá luật.
Một cuốn sách về ký ức
Một bài review tiếng Việt nhận xét rằng Another có cốt truyện chặt chẽ, các nút thắt được mở dần, có cao trào và miêu tả tâm lý tốt. Mình đồng ý. Nhưng điều mình muốn nói nhiều hơn là ý tưởng ở trung tâm của nó.
Another là một cuốn sách về ký ức có thể bị xóa.
Cái đáng sợ nhất trong Another không phải là những cái chết. Mà là việc “người thừa” có thể là bất kỳ ai. Kể cả bạn thân của bạn. Kể cả người thân trong gia đình bạn. Kể cả chính bạn. Bởi vì ký ức của tất cả mọi người, kể cả của người thừa, đã bị thay đổi. Không ai biết. Không có bằng chứng nào. Những ghi chép duy nhất còn sót lại cũng sẽ dần bị sửa, khi năm học kết thúc.
Mình nghĩ đó là một nỗi sợ rất sâu. Ta tin vào ký ức của mình. Ta tin rằng những người xung quanh ta là những người ta biết. Another lấy đi niềm tin ấy. Và nó hỏi: nếu ký ức có thể bị viết lại mà ta không biết, thì làm sao ta biết mình là ai?
Ayatsuji Yukito
Ayatsuji Yukito không phải tác giả kinh dị. Ông là một trong những người khởi xướng phong trào tân bản cách trong trinh thám Nhật Bản cuối thập niên 1980, với cuốn Thập Giác Quán, một cuốn trinh thám giải đố kiểu cổ điển về những án mạng trên một hòn đảo vắng. Bộ “Quán” của ông, Thập Giác Quán, Thủy Xá Quán, Hắc Miêu Quán và nhiều cuốn khác, cũng đã được IPM dịch sang tiếng Việt.
Và mình nghĩ điều đó giải thích vì sao Another khác hẳn những truyện kinh dị học đường khác. Nó được viết như một cuốn trinh thám. Có những manh mối. Có một câu đố: ai là người thừa? Có những dữ kiện được rải đều cho người đọc. Một độc giả trên Goodreads nhận xét rằng đây không phải trinh thám kiểu “chơi đẹp” hoàn toàn, vì ký ức của chính nhân vật cũng bị bóp méo. Mình nghĩ đó chính là điểm thông minh. Ayatsuji lấy công thức của trinh thám giải đố, và đặt vào đó một yếu tố siêu nhiên có quy luật chặt chẽ như một bài toán. Lời nguyền có luật. Và chính luật ấy là manh mối.
Mei
Và có Mei.
Misaki Mei là một trong những nhân vật mà mình nghĩ đã định hình cả một thế hệ nhân vật nữ bí ẩn trong văn hóa đại chúng Nhật. Một cô gái che một mắt bằng băng y tế. Sống trên tầng hai của một phòng trưng bày búp bê tối tăm, nơi những con búp bê với đôi mắt trống rỗng nhìn ra từ mọi góc. Nói ít, cười ít, như thể đã quen với việc không tồn tại.
Bên dưới lớp băng là một con mắt giả. Một con mắt búp bê. Và nó nhìn thấy được những điều mà mắt người không thấy.
Mình nghĩ Mei là hình ảnh trung tâm của Another. Một cô gái bị cả lớp coi là không tồn tại, để bảo vệ mọi người. Cô chấp nhận vai trò ấy. Cô không phàn nàn. Như những con búp bê trong phòng trưng bày của mẹ cô: đẹp, im lặng, trống rỗng ở bên trong. Và Kouichi, khi bắt chuyện với cô, là người đầu tiên đối xử với cô như một con người.
Người thừa là ai
Và rồi là cú lật.
Người thừa không phải là một học sinh. Mà là cô Mikami, giáo viên phụ trách lớp. Và cô Mikami chính là dì Reiko, em gái của người mẹ đã mất của Kouichi, người đã đón cậu về ở cùng, đã chăm sóc cậu suốt từ đầu cuốn sách.
Reiko đã chết từ năm trước. Kouichi không biết. Không ai biết. Ký ức của tất cả mọi người, kể cả của chính Reiko, đã bị điều chỉnh để cô trông như vẫn còn sống. Và chỉ có một người nhìn thấy sự thật: Mei, qua con mắt búp bê của mình.
Mình nghĩ đó là cú lật hay nhất của cuốn sách, vì nó tàn nhẫn theo cách rất riêng. Người thừa không phải là một kẻ lạ mặt. Mà là người thân nhất của nhân vật chính. Người mà Kouichi đã tin tưởng, đã nương tựa, đã coi như mẹ. Và để chấm dứt lời nguyền, người thừa phải bị đưa về với cái chết.
Một cái tên lặp lại
Mình để ý rằng trong Another, cái tên Misaki xuất hiện ở khắp nơi, và mình không nghĩ đó là tình cờ.
Misaki là tên của học sinh đã chết năm 1972, người khởi đầu mọi chuyện. Misaki là họ của Mei. Và Misaki là tên của Fujioka Misaki, người mà Mei gọi là em họ, đã mất vào mùa xuân năm 1998, và sau này ta biết thật ra là em gái song sinh của Mei.
Ba người. Một cái tên. Và cả ba đều gắn với cái chết.
Mình nghĩ Ayatsuji dùng sự lặp lại này để tạo ra một cảm giác rất đặc biệt: cảm giác rằng Yomiyama là một nơi mà quá khứ không bao giờ thật sự qua đi. Một cái tên từ năm 1972 vẫn vang vọng vào năm 1998. Một người chết từ hai mươi sáu năm trước vẫn để lại dấu vết trong tên của những người sống. Mei mang tên Misaki như một lời nguyền, hoặc một lời tưởng nhớ, mà cô không chọn.
Và khi đọc, mỗi lần cái tên ấy xuất hiện, mình lại có cảm giác bất an. Như thể chính cuốn sách đang nhắc ta rằng không ai ở Yomiyama thoát được khỏi năm 1972.
Người mẹ của Kouichi
Có một chi tiết mà mình nghĩ nhiều người đọc Another lần đầu không để ý, nhưng nó làm toàn bộ câu chuyện của Kouichi trở nên bi thương hơn nhiều.
Mẹ của Kouichi, Ritsuko, đã mất mười lăm năm trước, ngay sau khi sinh cậu. Bà mất ở Yomiyama, khi về quê sinh con. Và năm ấy, 1983, em gái bà, Reiko, đang học lớp 3-3 của trường Bắc Yomi. Một năm có “người thừa”. Và lời nguyền không chỉ giết học sinh, mà cả người thân của họ.
Nghĩa là Kouichi đã mất mẹ vì chính lời nguyền ấy, ngay từ khi cậu chào đời. Cậu không biết. Cậu chuyển đến Yomiyama năm mười lăm tuổi như một người lạ, nhưng thật ra, cậu đã là một phần của câu chuyện từ trước khi biết nói.
Mình nghĩ đây là điều làm cú lật về Reiko đau hơn nữa. Reiko là em gái của người mẹ mà Kouichi chưa từng biết. Cô là sợi dây nối cậu với mẹ mình. Cô đã sống qua năm 1983, năm mà chị gái cô chết. Và giờ, mười lăm năm sau, chính cô là người thừa. Lời nguyền đã lấy đi mẹ của Kouichi, và giờ buộc cậu phải tự tay lấy đi người cuối cùng còn nối cậu với bà.
Cuốn băng năm 1983
Một trong những manh mối quan trọng nhất của cuốn sách là một cuốn băng cát-xét.
Năm 1983, có một học sinh lớp 3-3 tên Matsunaga đã tìm ra cách ngăn lời nguyền giữa chừng. Và anh ghi lại điều đó vào một cuốn băng, giấu ở một nơi mà chỉ những người tìm kiếm mới thấy. Mười lăm năm sau, Kouichi và những người bạn tìm được nó.
Cách ngăn lời nguyền, theo cuốn băng, đơn giản và khủng khiếp: trả người thừa về với cái chết. Giết người ấy.
Mình nghĩ cuốn băng là một lựa chọn rất khéo của Ayatsuji. Nó là giọng nói của một người từ quá khứ, cũng từng ở trong lớp 3-3, cũng từng sợ hãi như những học sinh năm 1998. Và nó trao cho bọn trẻ một câu trả lời mà không ai muốn có. Biết cách ngăn lời nguyền không làm mọi chuyện dễ hơn. Nó làm mọi chuyện tệ hơn nhiều. Bởi vì giờ đây, ai cũng có thể là người thừa, và ai cũng có lý do để giết người bên cạnh mình.
Phần cao trào của cuốn sách, trong chuyến đi hè của lớp, là khi nỗi sợ ấy bùng nổ. Những học sinh từng giả vờ không nhìn thấy Mei giờ quay sang nghi ngờ nhau, và nghi ngờ biến thành bạo lực. Lời nguyền không cần giết họ nữa. Họ tự làm điều đó.
Những quy tắc của Yomiyama
Có một điều mình thích ở Another mà ít người nhắc đến: cách nó xây dựng một thị trấn có luật lệ riêng.
Ngay khi Kouichi đến, Reiko đưa cho cậu một danh sách những điều nên làm khi sống ở Yomiyama. Lúc đầu nghe như những lời dặn dò bình thường của một người dì. Sau này ta mới hiểu, đó là những quy tắc của một người đã sống qua một năm bị nguyền rủa, cố gắng bảo vệ đứa cháu mà không thể nói thẳng.
Và cả lớp 3-3 cũng có luật. Luật không tồn tại của Mei. Luật về cách đối xử với người bị coi là không tồn tại. Luật được truyền từ khóa này sang khóa khác, không ai viết ra, nhưng ai cũng biết.
Mình nghĩ đó là điều làm Another đáng sợ theo một cách rất Nhật Bản. Nỗi sợ không đến từ một con quái vật. Nó đến từ những quy tắc ngầm mà một cộng đồng tự đặt ra để sống sót, và từ việc những quy tắc ấy, dù được tạo ra để bảo vệ, lại đòi hỏi những sự hy sinh tàn nhẫn. Mei bị cô lập không phải vì ai ghét cô. Mà vì cả lớp đồng ý rằng sự cô lập của một người là cái giá để những người khác được an toàn.
Sách và anime
Another được chuyển thể thành anime năm 2012. Mình đã từng viết về bản anime, và mình nghĩ hai phiên bản khá khác nhau.
Bản anime nổi tiếng với những cái chết đẫm máu, đầy sáng tạo theo kiểu phim Final Destination: những chiếc ô đâm xuyên cổ, những thang máy rơi tự do, những mảnh kính cắt ngang. Nó là một bộ phim kinh dị hình ảnh.
Bản sách thì im lặng hơn nhiều. Những cái chết trong sách được kể nhanh, thường chỉ qua lời kể lại. Thứ mà cuốn sách tập trung là bầu không khí: sự ngột ngạt của một lớp học mà ai cũng sợ, những ánh mắt né tránh, những lời thì thầm, cảm giác rằng có điều gì đó sai mà không ai nói ra. Và nỗi sợ về ký ức.
Mình nghĩ đọc sách sau khi xem anime là một trải nghiệm đáng giá. Không phải vì cốt truyện khác, mà vì nỗi sợ khác. Anime khiến ta giật mình. Sách khiến ta bất an. Và cảm giác bất an ấy ở lại lâu hơn nhiều.
Lời kết
Mười điểm. Another có những điểm yếu mà nhiều người đã chỉ ra. Nửa đầu khá chậm. Kouichi đôi khi thụ động đến mức gây bực mình. Một số nhân vật phụ chưa được khắc họa sâu. Nhưng mình nghĩ không cuốn kinh dị học đường nào mình từng đọc có một ý tưởng trung tâm mạnh đến vậy.
Một lớp học không chịu để người bạn đã chết ra đi. Một lời nguyền sinh ra từ lòng tốt. Một người thừa không ai nhận ra, kể cả chính họ. Và một cô gái với con mắt búp bê, người duy nhất nhìn thấy sự thật, và bị cả lớp coi như không tồn tại.
Có lẽ điều đáng sợ nhất mà Another nói không phải về người chết. Mà về người sống: rằng ta có thể sống cạnh một người mỗi ngày, yêu thương họ, tin tưởng họ, và không bao giờ biết họ thật sự là ai.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Another (Bộ 2 tập) — IPM
Mình chưa tìm được bài phân tích tiếng Việt dài nào về bản sách của Another. Những nhận xét của độc giả Việt nhắc trong bài lấy từ các đánh giá trên Goodreads. Nếu bạn biết một bài hay, hãy gợi ý cho mình.
Tiếng Anh
- Another (novel) — Wikipedia
- Another by Yukito Ayatsuji — Goodreads
- Yukito Ayatsuji — Wikipedia