Chernobyl | Thảm Họa Hạt Nhân | Món Nợ Mà Sự Thật Luôn Đòi Lại
Phân tích — Craig Mazin, Johan Renck, HBO, 2019
Chernobyl (2019) — biên kịch Craig Mazin, đạo diễn Johan Renck, HBO và Sky, năm tập.
Cái giá của lời nói dối
Chernobyl mở đầu bằng một câu hỏi.
“Cái giá của những lời nói dối là gì?”
Một người đàn ông trung niên, trong một căn hộ tối ở Moskva, đang thu âm giọng nói của mình vào những cuộn băng cát-sét. Ông là Valery Legasov (Jared Harris), nhà hóa học hàng đầu của Liên Xô. Ngày hôm ấy là 26 tháng 4 năm 1988. Đúng hai năm sau thảm họa Chernobyl. Ông thu âm xong, giấu những cuộn băng ở một nơi bí mật, cho mèo ăn, châm một điếu thuốc. Rồi ông treo cổ tự tử.
Và rồi màn hình đen. Quay lại hai năm trước, lúc 1 giờ 23 phút 45 giây sáng ngày 26 tháng 4 năm 1986, ở thị trấn Pripyat, Ukraine. Một người phụ nữ đứng bên cửa sổ, nhìn ra xa. Một ánh sáng lóe lên ở phía nhà máy điện hạt nhân. Một tiếng nổ trầm, đến chậm.
Đó là năm tập phim kể lại thảm họa hạt nhân tồi tệ nhất lịch sử loài người. Và nhiều bài phân tích tiếng Anh đều chỉ ra một điều: bộ phim mở đầu và kết thúc bằng cùng một câu hỏi của Legasov. Không phải câu hỏi “chuyện gì đã xảy ra”. Mà là “cái giá của lời nói dối là gì”.
Không tệ, không khủng khiếp
Tập một của Chernobyl là một trong những giờ truyền hình đáng sợ nhất mà mình từng xem, và nó gần như không có hình ảnh nào của vụ nổ.
Trong phòng điều khiển của lò phản ứng số 4, những kỹ sư trẻ đứng ngơ ngác. Họ vừa làm một cuộc thử nghiệm an toàn, và có gì đó đã đi rất sai. Phó kỹ sư trưởng Anatoly Dyatlov (Paul Ritter), một người đàn ông hống hách, quát tháo, không chịu tin. Lò phản ứng RBMK không thể nổ, ông nói. Những người báo cáo rằng lõi lò đã nổ tung đang hoảng loạn, đang tưởng tượng.
Một người cầm máy đo phóng xạ báo cáo: ba phẩy sáu roentgen. Dyatlov gật đầu. Ba phẩy sáu. Không tệ, nhưng cũng không khủng khiếp. Như chụp một lần X-quang ngực.
Nhưng ba phẩy sáu là con số tối đa mà chiếc máy đo ấy có thể đo được. Mức phóng xạ thật cao hơn hàng nghìn lần.
Mình nghĩ đó là cảnh tóm tắt toàn bộ Chernobyl. Không phải sự ngu dốt. Mà là một hệ thống mà trong đó không ai dám nói ra sự thật, vì sự thật là điều không thể xảy ra, và nói ra điều không thể xảy ra là nguy hiểm. Một bài phân tích tiếng Anh nhận xét rằng những lời nói dối trong phim mang tính hệ thống, ăn sâu vào văn hóa thể chế của nhà nước Xô Viết, đến mức chúng vận hành như phản xạ hơn là những lừa dối có chủ đích. Dyatlov không nói dối vì ông xấu xa. Ông nói dối vì ông đã được dạy cả đời rằng sự thật là thứ cấp trên quyết định.
Những người lính cứu hỏa
Trong khi các kỹ sư tranh cãi, những người lính cứu hỏa của Pripyat được gọi đến. Họ nghĩ đó là một vụ cháy mái nhà thông thường. Không ai nói cho họ biết đó là gì. Họ đến không có đồ bảo hộ. Một người nhặt lên một mảnh than chì đen trên mặt đất. Bàn tay anh bỏng rộp trong vài giây.
Những mảnh than chì ấy đến từ lõi lò phản ứng. Lõi lò đã nổ tung, và nằm rải rác khắp mặt đất. Đó là thứ phóng xạ chết người nhất trên Trái Đất. Và những người lính cứu hỏa đứng giữa nó, cầm vòi nước, chiến đấu với một ngọn lửa mà nước không thể dập tắt.
Họ chết trong vài tuần. Một trong những tuyến truyện đau nhất của Chernobyl là câu chuyện của Lyudmila Ignatenko (Jessie Buckley), vợ của một người lính cứu hỏa, đang mang thai, đi đến bệnh viện ở Moskva để ở bên chồng mình. Các bác sĩ cảnh báo cô không được chạm vào anh. Anh giờ là một nguồn phóng xạ. Cô vẫn chạm vào. Và bộ phim cho ta thấy, không né tránh, những gì phóng xạ làm với một cơ thể người trong những ngày cuối.
Những người đàn ông được gọi đến
Legasov được gọi đến Chernobyl cùng Boris Shcherbina (Stellan Skarsgård), một quan chức cấp cao của Đảng, người không biết gì về vật lý hạt nhân. Ban đầu, họ là hai thái cực: nhà khoa học thẳng thắn, và nhà chính trị muốn che giấu. Rồi, qua năm tập phim, họ trở thành một thứ gần như là bạn.
Có một cảnh mà mình nghĩ là cảnh đẹp nhất của bộ phim. Shcherbina, ngồi trên một chiếc ghế dài, nhìn ra khu vực nhiễm phóng xạ, nói với Legasov rằng ông là một người không quan trọng. Cả đời ông đã leo lên những bậc thang quyền lực, và ông chẳng làm được gì có ý nghĩa. Và Legasov nói với ông rằng chính phủ đã cử những người tầm thường đến đây, vì họ nghĩ đây là một vấn đề nhỏ. Nhưng chính phủ đã sai. Và trong số tất cả những người tầm thường ấy, họ đã cử Shcherbina. Người đã làm được việc.
Có một nhân vật thứ ba là Ulana Khomyuk (Emily Watson), một nhà vật lý hạt nhân ở Belarus, người tự mình điều tra nguyên nhân thảm họa. Khomyuk không có thật. Theo nhiều nguồn, bà là một nhân vật tổng hợp, đại diện cho hàng chục nhà khoa học thật đã làm việc với Legasov. Mình nghĩ đó là một lựa chọn hợp lý của biên kịch Craig Mazin, dù nó cũng là một trong những điểm mà bộ phim bị phê bình về tính chính xác lịch sử.
Những người hy sinh
Và rồi là những người được gửi đến để dọn dẹp.
Ba người đàn ông tình nguyện lặn vào những đường hầm ngập nước phóng xạ dưới lò phản ứng, để mở van xả nước, trước khi lõi lò đang nóng chảy rơi xuống và gây ra một vụ nổ hơi nước có thể khiến một nửa châu Âu không thể sống được. Đèn pin của họ chập chờn trong bóng tối. Tiếng máy đo phóng xạ kêu lách cách liên tục, như tiếng côn trùng điên loạn.
Những người thợ mỏ từ Tula được gọi đến, để đào một đường hầm dưới lò phản ứng, lắp đặt một hệ thống làm mát. Dưới lòng đất nóng đến mức họ cởi hết quần áo, làm việc trần truồng. Thủ lĩnh của họ hỏi Shcherbina một câu, mà Shcherbina không thể trả lời bằng một lời nói dối.
Những người lính trẻ, được gọi là “người máy sinh học”, trèo lên mái nhà máy, nơi những robot thật đã bị phóng xạ làm hỏng, để xúc than chì bằng xẻng và ném xuống. Mỗi người chỉ được ở trên đó chín mươi giây. Bộ phim quay một lần chín mươi giây ấy, liên tục, không cắt. Tiếng máy đo phóng xạ. Tiếng thở dồn dập trong mặt nạ. Tiếng xẻng va vào than chì. Mình chưa bao giờ thấy chín mươi giây dài đến thế.
Và những người lính được gửi vào khu vực sơ tán, để bắn những con vật bị bỏ lại: chó, mèo, gia súc, những thú nuôi mà chủ nhân của chúng không được phép mang theo. Một cậu lính trẻ, người chưa từng giết thứ gì, phải bắn một con chó con. Đó là tập phim mà mình phải tạm dừng nhiều lần.
Ở Vienna, Legasov nói dối
Có một chi tiết mà nhiều bài phân tích chú ý, và mình nghĩ nó làm Chernobyl phức tạp hơn một câu chuyện người tốt chống lại hệ thống xấu.
Legasov, nhân vật trung tâm, người đặt câu hỏi về cái giá của lời nói dối, cũng nói dối. Tại hội nghị của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế ở Vienna, ông trình bày trước cộng đồng khoa học thế giới về nguyên nhân thảm họa. Ông biết rằng có một lỗi thiết kế trong lò phản ứng RBMK: nút dừng khẩn cấp AZ-5, thứ đáng lẽ phải dập tắt lò, trong một số điều kiện lại làm phản ứng tăng vọt trong vài giây đầu. Ông biết. Và ông không nói ra. Vì ông được hứa rằng nếu ông im lặng, các lò phản ứng khác ở Liên Xô sẽ được sửa chữa trong im lặng.
Họ không sửa.
Phiên tòa
Tập cuối của Chernobyl là phiên tòa xét xử Dyatlov và những người quản lý nhà máy. Và ở đó, Legasov đứng lên, trước mặt tòa án, trước mặt KGB, và nói ra sự thật về nút AZ-5.
Đây là đoạn mà bộ phim bị phê bình nhiều nhất về tính chính xác. Theo nhiều nguồn, Legasov thật không hề có mặt và phát biểu tại phiên tòa ấy. Đó là một sự kịch tính hóa. Một nhà phê bình tiếng Anh cho rằng bộ phim đã dựng lên những sự kiện để khắc họa Legasov như một người tố giác chính trực, trong khi Legasov thật phức tạp hơn nhiều.
Mình hiểu những lời phê bình ấy, và mình nghĩ chúng đúng. Nhưng mình cũng nghĩ bài phát biểu ấy, dù không có thật, là trái tim của bộ phim. Legasov nói rằng mỗi lời nói dối ta nói ra đều tạo thành một món nợ với sự thật. Và sớm hay muộn, món nợ ấy sẽ được đòi lại.
Ông bị KGB tước bỏ mọi thứ: danh tiếng, chức vụ, sự công nhận. Ông bị cấm nói chuyện với bất kỳ ai về Chernobyl. Và hai năm sau, ông thu âm những cuộn băng, giấu chúng đi, và treo cổ. Những cuộn băng được lưu hành bí mật trong giới khoa học Liên Xô, và theo bộ phim, đã buộc chính phủ phải thừa nhận lỗi thiết kế và sửa chữa các lò phản ứng khác.
Âm thanh
Có một điều mà mình nghĩ ít người để ý về Chernobyl: âm nhạc.
Nhà soạn nhạc Iceland Hildur Guðnadóttir, người về sau thắng giải Oscar cho Joker, đã đến một nhà máy điện hạt nhân thật đã ngừng hoạt động ở Lithuania, cùng loại lò RBMK với Chernobyl, nơi nhiều cảnh của phim được quay. Bà thu âm những âm thanh của nhà máy: tiếng máy móc, tiếng kim loại, tiếng gió thổi qua những hành lang trống. Và từ những âm thanh ấy, bà tạo nên nhạc nền của bộ phim.
Kết quả là một thứ âm nhạc không giống âm nhạc. Nó là những tiếng rền trầm, những tiếng ù ù, những tiếng kẽo kẹt, như tiếng thở của một cỗ máy khổng lồ đang hấp hối. Bạn không nghe thấy nó. Bạn cảm thấy nó, như cảm thấy phóng xạ: vô hình, ở khắp nơi, và chết người.
Lời kết
Chín điểm. Chernobyl thắng giải Emmy cho phim truyền hình ngắn tập xuất sắc nhất năm 2019, và có lúc đứng đầu bảng xếp hạng phim truyền hình của IMDb. Nó không chính xác tuyệt đối với lịch sử, và các nhà phê bình Nga, Ukraine, phương Tây đều đã chỉ ra những điểm sai lệch. Nhưng như một bài viết tiếng Anh nhận xét, dù có nhiều chỗ sai lệch so với sự thật, bộ phim vẫn là một tác phẩm đáng xem.
Mình nghĩ lý do Chernobyl ám ảnh đến vậy không nằm ở vụ nổ, không nằm ở phóng xạ, mà ở câu hỏi của Legasov. Bởi vì câu hỏi ấy không chỉ dành cho Liên Xô năm 1986. Nó dành cho bất kỳ hệ thống nào, bất kỳ tổ chức nào, bất kỳ người nào đã từng chọn một lời nói dối dễ chịu thay vì một sự thật khó khăn. Và nó nhắc rằng thứ ta trả cho những lời nói dối ấy không phải là tiền. Mà là mạng sống của những người lính cứu hỏa đứng giữa những mảnh than chì, không biết mình đang đứng trên cái gì.
Mình không tìm được bài phân tích tiếng Việt đáng tin cậy nào về loạt phim, nên phần nguồn chỉ có tiếng Anh.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Anh
- The Cost of Lies in HBO’s Chernobyl — TV Obsessive
- A Review and Reflection on HBO’s Chernobyl: Remarks on The Cost of Lies — Infinite Mirai
- The Scientist as Hero: How HBO’s ‘Chernobyl’ Fails Valery Legasov — Quinnae
- Chernobyl: fact, fiction and historical accuracy — Den of Geek
- Ulana Khomyuk from Chernobyl is not based on a real person — Bustle
- HBO’s Chernobyl Yegor Moskvitin reviews a poignant new depiction of the Soviet disaster — Meduza
- 1:23:45 — Wikipedia