Dune: Part Two | Hành Tinh Cát: Phần Hai | Một Lời Cảnh Báo Bị Đọc Thành Một Lời Hứa
Phân tích — Denis Villeneuve, Frank Herbert, 2024
Dune: Part Two (2024) — đạo diễn Denis Villeneuve, dựa trên tiểu thuyết của Frank Herbert.
Một cuốn sách bị hiểu lầm
Năm 1965, Frank Herbert xuất bản Dune. Nó trở thành cuốn tiểu thuyết khoa học viễn tưởng bán chạy nhất mọi thời đại. Và theo chính Herbert, phần lớn độc giả đã hiểu sai nó.
Độc giả đọc Dune như câu chuyện của một người anh hùng: Paul Atreides, chàng trai quý tộc trẻ bị phản bội, mất cha, chạy trốn vào sa mạc, được những người du mục Fremen cưu mang, trở thành thủ lĩnh của họ, và trả thù kẻ thù. Một câu chuyện về một đấng cứu thế.
Nhưng Herbert không viết về một đấng cứu thế. Ông viết về sự nguy hiểm của một đấng cứu thế. Ông từng nói rằng ông muốn cảnh báo về những lãnh tụ có sức hút, những người mà đám đông sẵn sàng đi theo đến tận cùng, vì đi theo họ là trao cho họ quyền dẫn mình đến thảm họa. Paul Atreides, trong ý đồ của Herbert, không phải người hùng. Anh là một lời cảnh báo.
Vì độc giả không hiểu, Herbert viết phần tiếp theo, Dune Messiah (1969), để nói thẳng điều ấy: Paul trở thành hoàng đế, và nhân danh anh, những đạo quân Fremen gây ra một cuộc thánh chiến giết chết hàng chục tỷ người trên khắp vũ trụ.
Bài viết trên Tinh Tế về Dune: Part Two đặt tiêu đề bằng đúng câu hỏi ấy: “Sự trỗi dậy của Paul Atreides, kẻ thống trị hay đấng cứu thế?” Và mình nghĩ điều đáng khen nhất ở bộ phim của Denis Villeneuve là nó đã cố gắng làm điều mà cuốn sách gốc không làm được: khiến khán giả không thể hiểu lầm.
Sa mạc
Dune: Part Two tiếp nối ngay sau phần một. Paul (Timothée Chalamet) và mẹ anh, Jessica (Rebecca Ferguson), đã chạy trốn vào sa mạc của hành tinh Arrakis sau khi nhà Atreides bị nhà Harkonnen và Hoàng đế tiêu diệt. Họ sống cùng người Fremen, những người du mục sa mạc, học cách sinh tồn ở nơi một giọt nước quý hơn vàng.
Và Paul yêu Chani (Zendaya), một chiến binh Fremen trẻ, người dạy anh cách đi trên cát mà không gọi giun cát khổng lồ, cách sống như một người Fremen.
Phần đầu của phim là phần đẹp nhất. Bài trên Galaxy Cine khen chất lượng hình ảnh của phần hai có bước tiến rõ rệt so với phần một. Những cồn cát vàng trải dài vô tận dưới hai mặt trăng. Những hang động nơi người Fremen sống, lạnh lẽo, thô ráp, như một thánh đường bằng đá. Những cơn bão cát che kín bầu trời.
Và cảnh Paul cưỡi giun cát lần đầu tiên. Anh đứng trên đỉnh một cồn cát, cắm một cái trống vào cát để gọi giun. Mặt đất rung chuyển. Một con giun khổng lồ, dài hàng trăm mét, trồi lên từ biển cát. Paul chạy, nhảy, móc vào lớp vảy của nó, kéo mình lên. Và cưỡi nó đi, như một người cưỡi ngựa, giữa sa mạc. Những người Fremen trên cồn cát reo hò.
Bài trên Hoa Học Trò gọi Dune 2 là bom tấn sử thi xứng danh kiệt tác điện ảnh của thập kỷ. Nhìn cảnh ấy trên màn hình lớn, mình hiểu tại sao.
Lisan al-Gaib
Nhưng có một thứ đang chờ Paul trong sa mạc.
Từ nhiều thế kỷ trước, một dòng tu nữ bí mật tên là Bene Gesserit, mà mẹ Paul là thành viên, đã gieo rắc khắp vũ trụ những lời tiên tri. Những câu chuyện về một đấng cứu thế sẽ đến từ thế giới bên ngoài, dẫn dắt các dân tộc đến thiên đường. Họ không tin vào những lời tiên tri ấy. Họ gieo chúng như một công cụ, để một ngày nào đó, nếu một người của họ cần được bảo vệ, những người tin vào lời tiên tri sẽ bảo vệ người ấy.
Người Fremen tin vào lời tiên tri ấy. Họ chờ đợi Lisan al-Gaib, “Tiếng nói từ thế giới bên ngoài”. Và Paul, một người ngoài hành tinh đến sa mạc với mẹ là một Bene Gesserit, trùng khớp hoàn hảo với lời tiên tri.
Stilgar (Javier Bardem), thủ lĩnh của một bộ tộc Fremen, tin rằng Paul là đấng cứu thế. Và Villeneuve làm một điều rất thông minh: ông biến Stilgar thành một nhân vật vừa hài hước vừa đáng sợ. Mỗi lần Paul làm điều gì đó, dù chỉ là một việc bình thường, Stilgar lại nhìn thấy dấu hiệu của lời tiên tri. Paul nói anh không phải đấng cứu thế. Stilgar nói: đấng cứu thế thật sẽ khiêm tốn, nói rằng mình không phải đấng cứu thế. Mọi thứ Paul làm đều chứng minh cho lời tiên tri. Kể cả việc phủ nhận nó.
Khán giả cười trong những cảnh ấy. Và mình nghĩ Villeneuve muốn ta cười, rồi nhận ra rằng đó chính là cách những tín ngưỡng nguy hiểm hoạt động. Một khi người ta đã tin, không có bằng chứng nào có thể thay đổi niềm tin ấy.
Chani
Đây là sự thay đổi lớn nhất mà Villeneuve làm so với cuốn sách, và mình nghĩ là sự thay đổi hay nhất.
Trong tiểu thuyết của Herbert, Chani là người yêu trung thành của Paul, người tin tưởng anh tuyệt đối. Trong phim, Chani là người hoài nghi. Cô thuộc thế hệ Fremen trẻ, những người không tin vào lời tiên tri, những người coi nó là một công cụ mà kẻ thống trị dùng để nô dịch dân tộc họ. Cô yêu Paul, chàng trai mà cô đã dạy đi trên cát. Nhưng cô sợ thứ mà Paul có thể trở thành.
Theo /Film, Villeneuve thay đổi cái kết của phim chính vì điều ấy. Ông muốn có một nhân vật trong phim nhìn thấy điều mà Herbert muốn độc giả nhìn thấy, và Chani trở thành đôi mắt của khán giả, của lương tri.
Mặt trời đen
Một nửa còn lại của Dune: Part Two diễn ra trên hành tinh Giedi Prime, quê nhà của nhà Harkonnen.
Và Villeneuve cùng nhà quay phim Greig Fraser làm một điều kỳ lạ. Giedi Prime có một mặt trời đen. Nên mọi cảnh ngoài trời ở đó được quay bằng máy quay hồng ngoại, cho ra những hình ảnh đen trắng kỳ dị, nơi da người trắng bệch như sứ, bầu trời đen kịt, và những bóng đổ không giống bất cứ thứ gì trên Trái Đất. Một thế giới không có màu sắc, không có sự sống, chỉ có ánh sáng không có hơi ấm.
Ở đó, Feyd-Rautha (Austin Butler), cháu của Nam tước Harkonnen, chiến đấu trong một đấu trường trước hàng nghìn khán giả, giết những tù nhân nhà Atreides cho vui. Một kẻ tàn bạo, đẹp đẽ, gần như không có chút nhân tính nào.
Mình nghĩ sự đối lập giữa sa mạc vàng rực của Arrakis và thế giới đen trắng của Giedi Prime là một lựa chọn hình ảnh rất có chủ ý. Ở sa mạc, Paul có tình yêu, có cộng đồng, có màu sắc. Và khi Paul cuối cùng chọn con đường quyền lực, ánh sáng của sa mạc cũng bắt đầu tối dần.
Nước của sự sống
Bước ngoặt của Dune: Part Two đến khi Paul uống Nước của sự sống, một chất độc chết người được chiết từ một con giun cát non. Những người đàn ông uống nó đều chết. Chỉ có Kwisatz Haderach, sinh vật mà dòng tu Bene Gesserit đã lai tạo qua hàng nghìn năm, mới sống sót.
Paul sống sót. Và anh nhìn thấy mọi thứ. Quá khứ, hiện tại, tương lai. Anh nhìn thấy con đường duy nhất để chiến thắng, để trả thù cho cha, để bảo vệ những người anh yêu. Và anh nhìn thấy cái giá: một cuộc thánh chiến sẽ lan khắp vũ trụ, nhân danh anh, giết chết hàng tỷ người.
Và anh chọn con đường ấy.
Có một cảnh mà mình nghĩ là cảnh mạnh nhất của bộ phim. Paul đứng trước hội đồng chiến tranh của toàn bộ các bộ tộc Fremen, những người phương Nam cuồng tín nhất. Và anh không còn là chàng trai khiêm tốn đã học đi trên cát. Anh nói bằng giọng của một nhà tiên tri. Anh hứa hẹn thiên đường. Anh tuyên bố mình là Lisan al-Gaib. Và đám đông, hàng nghìn người, gầm lên.
Chani, đứng ở phía sau, nhìn anh. Và trên gương mặt cô là nỗi kinh hoàng.
Cái kết
Paul chiến thắng. Anh giết Feyd-Rautha trong một trận đấu tay đôi. Anh buộc Hoàng đế phải thoái vị. Anh tuyên bố sẽ cưới công chúa Irulan, con gái Hoàng đế, để hợp pháp hóa quyền lực của mình. Và anh ra lệnh cho các đạo quân Fremen lên đường, đến các hành tinh khác, để tiêu diệt những gia tộc không chịu cúi đầu.
Thánh chiến đã bắt đầu.
Và Chani bỏ đi. Cô bước ra khỏi phòng ngai vàng, đi một mình vào sa mạc, gọi một con giun cát, và cưỡi nó đi, rời khỏi người đàn ông cô yêu. Đó là khoảnh khắc cuối cùng của phim: một cô gái đơn độc trên lưng một con quái vật khổng lồ, đi về phía chân trời, trong khi phía sau cô, một đế chế mới đang ra đời.
Znews có một bài phân tích những điểm khác biệt giữa phim và nguyên tác, và Chani là thay đổi lớn nhất. Trong sách, cô ở lại. Trong phim, cô rời đi. Và mình nghĩ chính sự thay đổi ấy khiến bộ phim trung thành với ý đồ của Herbert hơn cả cuốn sách gốc. Herbert muốn độc giả hiểu rằng Paul không phải người hùng. Villeneuve cho khán giả một người, ngay trong phim, hiểu điều đó, và chọn rời đi.
Lời kết
Chín điểm. Dune: Part Two là một trong những bộ phim khoa học viễn tưởng đẹp nhất mà mình từng xem. Bài trên Thế Giới Điện Ảnh gọi nó là siêu phẩm miễn chê, thứ cứu rỗi một Hollywood đang bệ rạc. Mình nghĩ lời khen ấy có hơi quá. Phim có những đoạn chậm, có những nhân vật phụ mờ nhạt, và việc nén một cuốn sách đồ sộ vào hai bộ phim khiến một số tình tiết bị lược đi quá nhiều. Bài trên Tinh Tế đánh giá nội dung chỉ ở mức trung bình, dù khen hình ảnh và âm thanh.
Nhưng mình chấm chín vì một lý do. Trong một thời đại mà phim bom tấn Hollywood thường tôn vinh những người hùng mạnh mẽ, Dune: Part Two dám làm một bộ phim bom tấn mà người hùng của nó, ở khoảnh khắc chiến thắng, trở thành thứ đáng sợ nhất. Và nó dám để khán giả rời rạp với cảm giác không phải là sự hào hứng, mà là nỗi bất an.
Sáu mươi năm sau khi Herbert viết Dune, lời cảnh báo của ông cuối cùng cũng được đọc đúng. Có lẽ.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Review phim Dune phần 2: Sự trỗi dậy của Paul Atreides, kẻ thống trị hay đấng cứu thế? — Tinh Tế
- ‘Dune — Hành tinh cát: Phần hai’ khác biệt thế nào so với nguyên tác? — Znews
- Dune Hành Tinh Cát Phần Hai: Bộ phim sử thi hay nhất trong 10 năm qua? — Galaxy Cine
- Review ‘Dune: Part Two’: Siêu phẩm miễn chê, ‘cứu rỗi’ Hollywood bệ rạc — Thế Giới Điện Ảnh
- Dune 2: Bom tấn sử thi hoành tráng, xứng danh “kiệt tác điện ảnh” của thập kỷ — Hoa Học Trò
Tiếng Anh
- Why Denis Villeneuve changed Dune: Part Two’s ending — /Film
- Dune: Part Two review — NPR
- Expanding the view: Dune: Part Two — American Society of Cinematographers
- Greig Fraser on building the bloodless light of Giedi Prime — Motion Picture Association