Howl's Moving Castle | ハウルの動く城 Lâu Đài Bay Của Pháp Sư Howl | Lời Nguyền Làm Một Cô Gái Được Tự Do
Phân tích — Hayao Miyazaki, Diana Wynne Jones, Studio Ghibli, 2004
Howl’s Moving Castle (2004) — đạo diễn Hayao Miyazaki, Studio Ghibli, dựa trên tiểu thuyết của Diana Wynne Jones.
Một cô gái trong cửa hàng mũ
Howl’s Moving Castle mở đầu với một tòa lâu đài.
Nó không giống bất kỳ tòa lâu đài nào. Nó là một khối lộn xộn của những ống khói, những mái tôn, những tháp pháo, những cánh cửa, những ống đồng, chồng chất lên nhau một cách vô lý, đi trên bốn cái chân gà gầy guộc, phun khói, kêu cót két, lang thang qua những ngọn đồi phủ sương. Như một sinh vật sống làm bằng rác.
Rồi phim chuyển đến một cửa hàng mũ nhỏ trong một thị trấn châu Âu thời đầu thế kỷ 20. Sophie, mười tám tuổi, đang ngồi một mình khâu mũ. Cô là con gái lớn của người chủ cửa hàng đã mất. Cô em gái xinh đẹp làm việc ở một tiệm bánh nổi tiếng, được mọi người yêu mến. Còn Sophie ở lại cửa hàng, làm việc từ sáng đến tối, mặc những bộ váy xám, buộc tóc gọn gàng, không bao giờ đi chơi. Cô nghĩ mình không xinh đẹp. Cô nghĩ cuộc đời mình chỉ có vậy.
Ngoài cửa sổ, những đoàn tàu chở binh lính chạy qua. Những chiếc tàu chiến bay trên trời. Đất nước đang chuẩn bị cho chiến tranh. Và ai cũng bàn tán về pháp sư Howl, người được đồn là ăn tim những cô gái trẻ.
Lời nguyền
Một tối, Sophie bị hai tên lính trêu ghẹo trong một con hẻm. Và một chàng trai trẻ, tóc vàng, đẹp như một bức tranh, xuất hiện, khoác tay cô, và đưa cô đi. Họ đi bộ trên không trung, qua những mái nhà, trên những bước chân vô hình. Đó là Howl.
Nhưng Howl đang bị truy đuổi. Và kẻ truy đuổi anh, Phù thủy Hoang mạc, phát hiện ra Sophie. Đêm hôm ấy, mụ phù thủy đến cửa hàng mũ, và đặt lên Sophie một lời nguyền.
Sophie, mười tám tuổi, trở thành một bà già chín mươi tuổi.
Và lời nguyền có một điều kiện: cô không thể nói cho ai biết về nó.
Đó là toàn bộ tiền đề, và nếu chỉ đọc tóm tắt, ta sẽ nghĩ đây là một câu chuyện cổ tích quen thuộc: nàng công chúa bị phù phép, chờ hoàng tử đến giải cứu. Nhưng mình nghĩ Miyazaki, cũng như Diana Wynne Jones trong cuốn tiểu thuyết năm 1986, đang làm một điều ngược lại. Howl’s Moving Castle không phải là câu chuyện về việc phá giải một lời nguyền. Nó là câu chuyện về việc một lời nguyền giải phóng một cô gái.
Tuổi già như tự do
Đây là điều mình thấy kỳ lạ nhất và đẹp nhất trong Howl’s Moving Castle.
Sophie trẻ là một cô gái nhút nhát, tự ti, không dám làm gì cho bản thân. Nhưng khi trở thành bà già, cô thay đổi hoàn toàn. Cô nhìn mình trong gương, và chấp nhận ngay lập tức: chà, ít ra quần áo cũng hợp với mình. Cô rời khỏi cửa hàng, đi lên núi, chống gậy, nói chuyện với chính mình. Cô tìm đến lâu đài của Howl, bước vào, không xin phép, tự tuyên bố mình là người dọn dẹp mới. Cô nói với Calcifer, con quỷ lửa giữ cho lâu đài di chuyển, rằng cô không sợ nó. Cô quét dọn, nấu nướng, la mắng, làm những gì mình muốn.
Một bà già chín mươi tuổi không còn gì để mất. Không cần phải xinh đẹp. Không cần phải làm vừa lòng ai. Không cần phải sợ hãi. Lời nguyền lấy đi tuổi trẻ của Sophie, và trả lại cho cô sự tự do.
Và có một chi tiết tinh tế mà mình nghĩ nhiều người bỏ qua lần đầu xem: tuổi của Sophie thay đổi suốt bộ phim. Khi cô ngủ, cô trẻ lại. Khi cô nói về Howl với tình cảm, khi cô tự tin, khi cô can đảm, những nếp nhăn mờ đi, tóc cô sẫm màu lại, lưng cô thẳng lên. Khi cô tự ti, khi cô buồn, khi cô nói rằng mình không xinh đẹp, cô lại già đi.
Lời nguyền của Phù thủy Hoang mạc chỉ là bên ngoài. Lời nguyền thật sự là cách Sophie nhìn chính mình. Diễn viên lồng tiếng Chieko Baisho đóng cả Sophie trẻ lẫn Sophie già, như để nhắc rằng hai người ấy luôn là một.
Howl
Và rồi có Howl.
Pháp sư đáng sợ nhất vương quốc, kẻ được đồn ăn tim những cô gái trẻ, hóa ra là một chàng trai đỏng đảnh, sợ hãi, trẻ con, và cô đơn. Anh chạy trốn khỏi mọi thứ: khỏi nhà vua đang muốn anh tham gia chiến tranh, khỏi Phù thủy Hoang mạc, khỏi những trách nhiệm. Lâu đài của anh có một cánh cửa với một vòng xoay màu sắc, mỗi màu mở ra một nơi khác nhau, và ở mỗi nơi anh mang một cái tên khác: pháp sư Pendragon ở thị trấn này, pháp sư Jenkins ở thị trấn kia. Để không ai biết anh thật sự là ai.
Có một cảnh mà mình nghĩ là cảnh hài hước và đau đớn nhất của phim. Sophie, dọn dẹp phòng tắm, vô tình làm xáo trộn những lọ thuốc nhuộm tóc của Howl. Mái tóc vàng óng của anh chuyển sang một màu cam lem nhem. Howl sụp đổ. Anh nói rằng nếu không còn đẹp nữa, anh chẳng thấy có lý do gì để sống. Một chất nhầy xanh lá bắt đầu chảy ra từ người anh, tràn ngập căn phòng.
Sophie, bà già chín mươi tuổi, đứng nhìn anh. Rồi cô hét lên rằng cô chưa bao giờ đẹp cả đời. Và cô bỏ chạy ra ngoài, ngồi khóc trong mưa.
Một chàng trai xinh đẹp không thể chịu đựng việc mình không xinh đẹp. Một cô gái chưa bao giờ nghĩ mình xinh đẹp. Đó là hai nửa của cùng một vết thương.
Một bài review tiếng Việt về cuốn sách trên YBOX đặt tiêu đề rất đúng: “Tình yêu lãng mạn giữa những con người không lãng mạn”. Trong tiểu thuyết của Diana Wynne Jones, Howl còn tệ hơn: một gã chuyên tán tỉnh các cô gái rồi bỏ chạy khi họ đáp lại. Miyazaki làm anh dịu dàng hơn nhiều. Nhưng mình nghĩ cả hai phiên bản đều có điểm chung: Howl là một người chưa bao giờ trưởng thành, và Sophie là người dạy anh cách làm điều đó.
Calcifer và trái tim
Ở trung tâm của lâu đài là Calcifer, một ngọn lửa nhỏ có mắt và miệng, sống trong lò sưởi, cằn nhằn suốt ngày, giữ cho lâu đài chuyển động. Calcifer và Howl gắn với nhau bằng một khế ước bí mật. Và Sophie dần phát hiện ra bí mật ấy.
Nhiều năm trước, khi còn là một cậu bé, Howl đã bắt được một ngôi sao băng rơi xuống, và cho nó trái tim của mình để nó được sống. Ngôi sao băng ấy là Calcifer. Từ đó, Howl không còn trái tim. Anh không thể yêu thật sự. Anh có thể có sức mạnh, nhưng mỗi lần anh dùng sức mạnh ấy, anh lại mất đi một phần nhân tính của mình.
Và đó là trái tim của Howl’s Moving Castle, theo nghĩa đen. Một chàng trai đã cho đi trái tim của mình khi còn nhỏ, và một cô gái phải tìm cách trả nó lại cho anh.
Chiến tranh
Và có chiến tranh.
Trong cuốn tiểu thuyết gốc của Diana Wynne Jones, chiến tranh chỉ là một chi tiết phụ. Trong bộ phim của Miyazaki, nó ở khắp nơi. Những chiếc tàu chiến bay trên trời như những con cá voi bằng sắt. Những quả bom rơi xuống những thành phố. Những ngọn lửa thiêu rụi những con phố mà Sophie từng đi qua. Và Howl, mỗi đêm, biến thành một sinh vật khổng lồ như chim, lông đen, móng vuốt sắc, bay vào giữa những trận chiến. Không phải để chiến đấu cho bên nào. Mà để chống lại cả hai bên, để cố ngăn chặn sự tàn phá.
Mỗi lần biến hình, anh càng khó trở lại làm người.
Miyazaki làm bộ phim này khi nước Mỹ đang xâm lược Iraq, năm 2003. Ông phản đối cuộc chiến ấy mạnh mẽ, và nhiều người cho rằng cơn giận của ông thấm vào bộ phim. Bộ phim không nói rõ ai là kẻ thù, ai đang đánh ai, vì sao. Chỉ có những quả bom, những thành phố cháy, và những người dân vô tội. Chiến tranh trong Howl’s Moving Castle là vô nghĩa, vì mọi cuộc chiến tranh đều vô nghĩa với những người phải chịu đựng nó.
Lâu đài sụp đổ
Ở cuối phim, để cứu Howl, Sophie làm một điều mà chỉ cô mới dám làm. Cô lấy Calcifer ra khỏi lò sưởi. Lâu đài, không còn ngọn lửa giữ nó lại, sụp đổ. Từng mảnh, từng mảnh, rơi xuống, chỉ còn lại một tấm ván gỗ với bốn cái chân, lăn lóc trên sườn đồi.
Cô đi qua một cánh cửa, vào quá khứ của Howl. Và cô nhìn thấy cậu bé Howl, đứng giữa một cánh đồng đầy sao băng rơi, nuốt lấy một ngôi sao, và trao trái tim cho nó. Sophie hét lên với cậu: hãy tìm em trong tương lai. Hãy đợi em.
Rồi cô quay về, trả lại trái tim cho Howl. Howl tỉnh dậy, lần đầu tiên sau nhiều năm, với một trái tim thật. Calcifer được tự do, bay đi. Và quay lại, vì nó muốn ở cùng họ.
Không ít nhà phê bình chê rằng nửa sau của phim khó theo dõi. Mình đồng ý. Phần cuối của Howl’s Moving Castle rối rắm, nhiều thứ xảy ra quá nhanh, nhiều điều không được giải thích. Nhưng mình nghĩ Miyazaki không quan tâm lắm đến việc giải thích. Ông quan tâm đến cảm xúc. Và cảm xúc của cảnh Sophie trả lại trái tim cho Howl là thứ không cần giải thích.
Lời kết
Chín điểm. Howl’s Moving Castle có lẽ là bộ phim lộn xộn nhất của Miyazaki. Nó không có sự rõ ràng của Spirited Away, không có sự sâu sắc của Princess Mononoke. Nhưng nó có thứ mà mình nghĩ không phim nào khác của ông có: một tình yêu giữa hai người không hoàn hảo, giữa một bà già chín mươi tuổi và một chàng trai không có trái tim.
Và nó có bài nhạc Merry-Go-Round of Life của Joe Hisaishi, một bản waltz vừa vui vừa buồn, như một vòng đu quay đang chậm lại. Mình nghĩ không có bản nhạc nào tóm tắt bộ phim tốt hơn: cuộc đời quay vòng, ta già đi, ta trẻ lại, ta yêu, ta mất. Và ở giữa vòng quay ấy, nếu may mắn, ta tìm thấy một người nhìn thấy ta như ta thật sự là.
Ở cảnh cuối, Sophie đã trẻ lại, gần như hoàn toàn. Chỉ có mái tóc của cô vẫn giữ màu bạc của bà già. Howl nói rằng tóc cô trông như ánh sao. Rất đẹp.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Lâu đài bay của pháp sư Howl (phim) — Wikipedia tiếng Việt
- Review sách “Lâu Đài Bay Của Pháp Sư Howl”: Tình yêu lãng mạn giữa những con người không lãng mạn — YBOX
- Lâu Đài Bay Của Pháp Sư Howl: Review sách nên đọc — Oreka
- Review “Lâu đài bay của pháp sư Howl” — AAnime
Tiếng Anh
- Howl’s Moving Castle (film) — Wikipedia
- Miyazaki’s quiet protest — Cartoon Brew
- Hayao Miyazaki’s criticisms of war — Medium