Về danh sách bài viết
Post 18/11/2026 12 phút đọc

Khu Vườn Ngôn Từ (Tiểu Thuyết) | 小説 言の葉の庭 | Những Giọng Nói Dưới Mưa

Phân tích sách — Makoto Shinkai, 2014, IPM

Bìa Khu Vườn Ngôn Từ Khu Vườn Ngôn Từ (小説 言の葉の庭, 2014) — Makoto Shinkai tự viết từ bộ phim cùng tên. Bản tiếng Việt do IPM phát hành.

Bài viết có tiết lộ nội dung phim và một phần cuốn sách. Mình đã có một bài riêng về bản phim; bài này nói về cuốn tiểu thuyết.

Bốn mươi sáu phút không đủ

Bộ phim Khu Vườn Ngôn Từ dài bốn mươi sáu phút. Và nó hoàn hảo trong bốn mươi sáu phút ấy. Hai con người, một khu vườn, một mùa mưa, hai bài thơ một nghìn ba trăm năm tuổi.

Nhưng có một điều mà bộ phim không thể làm: cho ta nghe những người khác.

Trong phim, mọi thứ xoay quanh Takao và Yukino. Những người xung quanh họ, người mẹ bỏ đi của Takao, người anh trai sắp dọn ra ở riêng, cô nữ sinh đã lan truyền tin đồn về Yukino, người đàn ông mà Yukino từng yêu, chỉ là những bóng mờ ở rìa khung hình. Họ xuất hiện vài giây, nói vài câu, rồi biến mất.

Năm 2014, một năm sau bộ phim, Makoto Shinkai tự viết tiểu thuyết. Và ông làm một điều mà mình nghĩ là quyết định hay nhất của cuốn sách: ông cho những bóng mờ ấy cất tiếng.

Một độc giả Việt Nam viết rằng bốn mươi sáu phút phim không thể lột tả được hết cảm xúc nhân vật, và truyện chữ tinh tế, có chiều sâu hơn rất nhiều. Mình đồng ý. Nhưng mình nghĩ không phải vì sách dài hơn. Mà vì sách có nhiều giọng nói hơn.

Một khu vườn của nhiều người

Cuốn tiểu thuyết được chia thành nhiều chương, mỗi chương kể từ góc nhìn của một người khác.

Takao, cậu học sinh mười lăm tuổi muốn làm giày. Yukino, cô giáo hai mươi bảy tuổi đã quên cách bước đi. Nhưng cũng có anh trai của Takao, người đang chuẩn bị dọn ra ở với bạn gái, và nhìn em trai mình với một sự lo lắng vụng về. Có người mẹ của Takao, người đã bỏ nhà đi theo một người đàn ông trẻ hơn, và có lý do của riêng mình. Có người đàn ông từng yêu Yukino. Và có Aizawa, cô nữ sinh năm ba đã khởi xướng những tin đồn khiến Yukino không thể đến trường.

Mình nghĩ cái tên “Khu vườn ngôn từ” chỉ thật sự có nghĩa khi đọc sách. Bộ phim là một khu vườn có hai người. Cuốn sách là một khu vườn có rất nhiều người, mỗi người một tiếng nói, một nỗi cô đơn riêng. Và tất cả những tiếng nói ấy, những “ngôn từ” ấy, cùng tạo nên một bức tranh mà không một góc nhìn nào có thể thấy hết.

Aizawa

Chương mà mình nghĩ là chương táo bạo nhất của cuốn sách là chương về Aizawa.

Trong phim, Aizawa là phản diện. Một cô gái xinh đẹp, nổi tiếng, đã lan truyền những tin đồn độc ác về Yukino, khiến cô giáo trẻ mất vị giác, không thể đứng lớp. Takao tìm đến Aizawa để đối chất. Và bị đánh. Ta ghét Aizawa. Đơn giản.

Cuốn sách không cho ta ghét đơn giản như vậy. Một bài review tiếng Việt chỉ ra rằng Aizawa, nhân vật được xem là phản diện, có được những góc kể chuyện của riêng mình, và nhờ đó tác phẩm vượt ra khỏi câu chuyện tình yêu thuần túy. Ta được nghe Aizawa kể. Về nỗi bất an của một cô gái mười bảy tuổi. Về cảm giác bị đe dọa khi người mình thích để ý đến một người khác. Về cách một cảm xúc nhỏ nhen, ích kỷ, rất con người, có thể leo thang thành một điều tàn nhẫn mà chính cô cũng không lường trước.

Shinkai không biện minh cho Aizawa. Những gì cô làm vẫn là sai, và hậu quả vẫn là thật. Nhưng ông cho ta thấy rằng cô cũng là một người cô đơn trong mưa, như Takao, như Yukino. Chỉ là nỗi cô đơn của cô tìm một lối thoát xấu xí hơn.

Mình nghĩ đó là điều mà chỉ văn chương mới làm được. Một bộ phim bốn mươi sáu phút cần một phản diện. Một cuốn tiểu thuyết có thời gian để hiểu phản diện ấy.

Koi

Trong bài viết về bản phim, mình đã nói về chữ koi. Trong tiếng Nhật cổ, thời Vạn Diệp Tập, chữ ấy từng được viết bằng hai chữ 孤悲, nghĩa là nỗi buồn cô đơn. Shinkai nói Khu Vườn Ngôn Từ là câu chuyện về koi theo nghĩa cổ ấy, một thứ có trước tình yêu.

Lời giới thiệu cuốn sách trên trang của IPM cũng mở đầu bằng chính ý ấy: khái niệm tình yêu trong tiếng Nhật hiện đại là luyến hoặc ái, nhưng thời xưa nó được viết là cô bi, nghĩa là nỗi buồn một mình.

Và mình nghĩ cuốn sách thể hiện ý tưởng ấy rõ hơn bộ phim nhiều. Bởi vì trong sách, koi không chỉ là của Takao và Yukino. Người mẹ bỏ đi của Takao cũng có koi của bà. Người anh trai cũng vậy. Aizawa cũng vậy. Mỗi chương là một kiểu nỗi buồn một mình khác nhau. Và khi gấp sách lại, ta nhận ra rằng Khu Vườn Ngôn Từ không phải câu chuyện về một tình yêu, mà là câu chuyện về rất nhiều nỗi cô đơn, đan vào nhau như những giọt mưa trên mặt hồ.

Vạn Diệp Tập

Một điều nữa mà sách làm được: nó cho thơ nhiều chỗ hơn.

Bộ phim chỉ có hai bài tanka, bài hỏi và bài đáp. Cuốn sách thì dẫn nhiều bài thơ khác từ Vạn Diệp Tập, tuyển tập thơ cổ nhất Nhật Bản, đặt ở những khoảnh khắc khác nhau của câu chuyện. Những bài thơ một nghìn ba trăm năm tuổi về mưa, về nỗi nhớ, về chờ đợi, về những người không thể ở bên nhau.

Yukino là giáo viên văn cổ điển. Cô sống giữa những bài thơ ấy. Và cuốn sách, bằng cách đặt chúng xen giữa câu chuyện, cho ta thấy thế giới qua mắt cô: một thế giới mà mọi cảm xúc của con người đều đã từng được ai đó viết ra, từ rất lâu, và vẫn đúng.

Mình nghĩ đó là một ý tưởng rất đẹp về văn chương. Rằng những người đọc thơ không bao giờ hoàn toàn cô đơn. Bởi vì ở đâu đó, một nghìn năm trước, đã có người cảm thấy giống hệt như mình.

Bài thơ hỏi và bài thơ đáp

Mình muốn dừng lại lâu hơn ở hai bài tanka, vì chúng là xương sống của cả câu chuyện, và cuốn sách cho chúng sức nặng mà phim chỉ gợi ra.

Ngày đầu tiên gặp Takao trong khu vườn, khi chia tay, Yukino đọc cho cậu nửa đầu một bài thơ trong Vạn Diệp Tập. Đại ý: có tiếng sấm xa, trời u ám, có lẽ mưa sẽ đến; nếu vậy, liệu người có ở lại đây với ta?

Takao không hiểu. Cậu không biết đó là thơ. Cậu không biết vì sao một người lạ lại nói với mình như vậy.

Rất lâu sau, cậu mới biết. Yukino là giáo viên văn cổ điển ở chính trường cậu. Bài thơ ấy là một gợi ý, một lời nhắn mà cô gửi cho cậu từ ngày đầu tiên: em không nhận ra cô sao? Và Takao cuối cùng tìm ra bài thơ đáp, cũng trong Vạn Diệp Tập. Đại ý: dù sấm không vang, dù mưa không đến, ta vẫn sẽ ở lại đây, nếu người muốn vậy.

Mình nghĩ đây là cách hai người giao tiếp đẹp nhất trong cả câu chuyện, và cũng buồn nhất. Họ không nói thẳng với nhau. Họ nói qua những bài thơ của những người đã chết từ một nghìn ba trăm năm trước. Như thể những gì họ cảm thấy quá lớn, hoặc quá sai, để nói bằng lời của chính mình.

Trong sách, vì có những chương từ góc nhìn của Yukino, ta biết cô đã nghĩ gì khi đọc nửa đầu bài thơ ấy. Một phần là trêu chọc. Một phần là hy vọng. Và một phần, mình nghĩ, là nỗi sợ rằng cậu sẽ hiểu. Nếu cậu nhận ra cô là ai, cô sẽ không còn là “người phụ nữ lạ trong vườn” nữa. Cô sẽ phải là cô giáo của cậu. Và khu vườn sẽ không còn là nơi trú ẩn.

Đôi giày

Takao muốn làm giày. Mình đã nghĩ đó chỉ là một chi tiết để nhân vật có ước mơ. Đọc sách, mình hiểu nó quan trọng hơn thế nhiều.

Yukino là một người đã quên cách bước đi. Sau những tin đồn, sau khi mất vị giác, cô không thể đến trường, không thể đứng lớp, không thể bước tiếp trong cuộc đời của mình. Cô chỉ có thể đến khu vườn, ngồi dưới mái đình, uống bia và ăn sô-cô-la, những thứ duy nhất cô còn nếm được vị.

Và một cậu học sinh mười lăm tuổi muốn làm cho cô một đôi giày.

Có một cảnh mà mình nghĩ là cảnh gần gũi nhất của cả câu chuyện: Takao đo chân Yukino. Cô ngồi trên ghế, cậu quỳ xuống, cầm bàn chân cô, vẽ đường viền lên giấy. Không có gì hơn thế. Nhưng mình nghĩ trong toàn bộ tác phẩm, không có cảnh nào thân mật hơn. Một người chạm vào thứ đã ngừng bước đi của người kia, và hứa sẽ giúp nó bước tiếp.

Ở cuối câu chuyện, Takao hoàn thành đôi giày. Cậu mang nó đến khu vườn, vào mùa đông, khi Yukino đã chuyển về quê. Cậu nghĩ rằng một ngày nào đó, khi cậu đủ lớn, đủ vững, cậu sẽ đi gặp cô. Và đôi giày sẽ đi cùng cậu.

Cầu thang

Rồi đến cảnh mà ai xem phim cũng nhớ: cầu thang của khu chung cư.

Takao nói ra tình cảm của mình. Yukino từ chối, theo cách tệ nhất có thể: bằng cách gọi chính mình là “cô giáo”. Một cách nhắc cậu rằng cậu là học sinh, rằng cậu mười lăm tuổi, rằng những gì cậu cảm thấy không nghiêm túc. Và Takao bùng nổ. Cậu nói ra tất cả những gì cậu nghĩ về cô: rằng cô luôn né tránh, luôn che giấu, rằng cô biết từ đầu cậu là ai và không nói. Rồi cậu bỏ đi.

Yukino chạy theo. Và trên cầu thang ấy, cô ôm cậu, và khóc. Lần đầu tiên, cô không giấu điều gì nữa.

Mình nghĩ cảnh này nói một điều rất thật về sự trưởng thành. Yukino hai mươi bảy tuổi, là người lớn, là giáo viên. Nhưng trong cảnh ấy, Takao mới là người thành thật hơn. Cậu nói ra điều mình cảm thấy, dù biết sẽ bị từ chối. Cô thì trốn sau vai trò của mình. Và chỉ khi cậu, một đứa trẻ, chỉ thẳng ra rằng cô đang trốn, cô mới có thể bước ra.

Trong sách, cảnh này dài hơn, và vì đã có những chương từ góc nhìn của Yukino trước đó, ta hiểu rõ hơn vì sao cô khóc. Không chỉ vì Takao. Mà vì tất cả những gì cô đã kìm nén suốt mùa mưa ấy, suốt những tháng không thể đến trường, suốt quãng thời gian cô cảm thấy mình đã thất bại trong vai trò người lớn.

Mùa mưa

Và cuối cùng, mình muốn nói về mưa.

Cả câu chuyện diễn ra trong tsuyu, mùa mưa ở Nhật, kéo dài từ tháng sáu đến tháng bảy. Takao chỉ đến khu vườn vào những sáng mưa, khi cậu bỏ tiết đầu. Yukino cũng vậy. Hai người không hẹn nhau. Họ chỉ gặp nhau khi trời mưa.

Và vì thế, cả hai bắt đầu mong mưa. Khi mùa mưa kết thúc, những ngày nắng kéo dài, họ không còn lý do để gặp nhau nữa.

Mình nghĩ đây là hình ảnh đẹp nhất mà Shinkai tạo ra cho một mối quan hệ không thể gọi tên. Một thứ chỉ tồn tại trong một điều kiện nhất định, trong một khoảng thời gian nhất định. Như mùa mưa: nó đến, nó ở lại một thời gian, và rồi nó đi. Ta không thể giữ nó lại. Ta chỉ có thể nhớ.

Khu vườn trong phim là Shinjuku Gyoen, một công viên có thật giữa Tokyo. Rất nhiều người hâm mộ đã tìm đến mái đình ấy sau khi xem phim. Và họ thấy một khu vườn bình thường, đẹp, yên tĩnh. Không có gì đặc biệt, trừ khi trời mưa.

Văn của Shinkai

Shinkai là đạo diễn, không phải nhà văn chuyên nghiệp. Và có những lúc điều đó lộ ra. Văn của ông rất thị giác: những đoạn mô tả mưa, ánh sáng, lá cây, mặt nước, dài và tỉ mỉ, như thể ông đang vẽ bằng chữ. Một bài review tiếng Việt nhận xét về bầu không khí dày đặc trong cuốn sách, từ mô tả thời tiết đến những chi tiết tỉ mỉ của đời sống nhân vật.

Với nhiều người, đó là điểm mạnh. Đọc sách mà như xem lại bộ phim, từng khung hình một. Với một số người khác, nó hơi quá. Và cũng có độc giả nhận xét rằng các chương cuối hơi đuối sức hơn so với những chương đầu.

Mình đồng ý một phần với lời chê ấy. Nhưng mình nghĩ những chương đầu, đặc biệt là những chương từ góc nhìn của những người ngoài cuộc, đủ để biến cuốn sách thành một tác phẩm đứng riêng, chứ không chỉ là một bản chép lại của bộ phim.

Lời kết

Mười điểm. Mình đã chấm bộ phim chín điểm, và chấm cuốn sách mười. Không phải vì sách hay hơn phim theo mọi nghĩa. Bộ phim có những thứ mà sách không thể có: tiếng mưa, những giọt nước trên mặt hồ, cảnh cầu thang. Nhưng sách có một thứ mà phim không thể có: thời gian để lắng nghe tất cả mọi người.

Một khu vườn trú mưa ở Shinjuku. Một cậu bé làm giày, một cô giáo tập đi. Và xung quanh họ, một người mẹ, một người anh, một cô nữ sinh, một người đàn ông cũ, mỗi người đứng dưới cơn mưa của riêng mình. Bộ phim cho ta thấy hai người gặp nhau. Cuốn sách cho ta thấy rằng không ai trong khu vườn ấy thật sự một mình, dù tất cả đều nghĩ vậy.


Nguồn tham khảo:

Tiếng Việt

Tiếng Anh