Memories | メモリーズ | Ba Giấc Mơ Của Otomo
Phân tích — Katsuhiro Otomo, Koji Morimoto, Tensai Okamura, Satoshi Kon, 1995
Memories (1995) — tuyển tập ba phim ngắn do Katsuhiro Otomo khởi xướng và giám sát, Shochiku phân phối.
Bài viết có tiết lộ nội dung cả ba phim ngắn.
Bảy năm sau Akira
Năm 1988, Katsuhiro Otomo làm Akira, và thay đổi anime mãi mãi. Một bộ phim mà mọi khung hình đều được vẽ tay với độ chi tiết chưa từng có, mà những cảnh Neo-Tokyo vỡ vụn vẫn được nhắc đến sau hơn ba mươi năm.
Bảy năm sau, năm 1995, Otomo trở lại với Memories. Và ông không làm một Akira thứ hai. Ông làm một thứ khác hẳn: một tuyển tập ba phim ngắn, dựa trên những truyện ngắn manga của chính ông, giao cho ba đạo diễn khác nhau, mỗi phim một phong cách, một thể loại, một cách nhìn.
Ba phim không ngang nhau, và mình nghĩ chính sự không đồng đều ấy làm cho Memories thú vị. Nó như một cuốn sổ phác thảo của một nghệ sĩ lớn. Có những trang là kiệt tác. Có những trang là bài tập. Và tất cả đều cho ta thấy một điều gì đó về người vẽ.
Cả ba phim đều xoay quanh một chữ mà tựa đề gợi ra: ký ức. Ký ức của một người phụ nữ không chịu buông quá khứ. Ký ức của một quốc gia về những thảm họa do chính mình gây ra. Và ký ức về một thời đại mà mọi thứ đều phục vụ chiến tranh.
Magnetic Rose: Một bông hồng giữa không gian
Phim đầu tiên, và dài nhất, khoảng 44 phút. Magnetic Rose (彼女の想いで, “Ký ức của nàng”), đạo diễn Koji Morimoto, kịch bản Satoshi Kon, nhạc Yoko Kanno. Dựa trên một truyện ngắn manga năm 1990 của Otomo.
Năm 2092. Một con tàu thu gom phế liệu không gian, đội ngũ bốn người, đang trên đường về nhà sau một chuyến làm việc dài. Họ nhận được một tín hiệu cầu cứu. Một bản nhạc opera. Phát ra từ một khu vực mà các phi hành gia gọi là “nghĩa địa không gian”, nơi những mảnh vỡ trôi dạt tụ lại.
Ở trung tâm của nghĩa địa ấy là một trạm vũ trụ khổng lồ, có hình một bông hồng.
Hai người trong đội, Heintz và Miguel, bay đến để điều tra. Và bên trong bông hồng là một thế giới không ai ngờ: một tòa biệt thự châu Âu thế kỷ mười chín, với những chiếc đèn chùm pha lê, những tấm thảm, những bức tượng cẩm thạch, những bông hồng trắng ở khắp nơi. Và giọng hát opera vọng lại từ đâu đó.
Đó là nhà của Eva Friedel, một nữ danh ca opera đã chết từ lâu. Và ngôi nhà ấy là ký ức của bà. Được tái tạo bằng hình ảnh ba chiều, được duy trì bởi một trí tuệ nhân tạo không chịu để bà biến mất.
Ký ức nuốt lấy người sống
Rồi ký ức của Eva bắt đầu nuốt lấy hai người thợ.
Miguel, kẻ đào hoa trong đội, bị cuốn vào ảo ảnh về Eva. Anh nhìn thấy bà trẻ trung, xinh đẹp, đầy quyến rũ. Và anh muốn ở lại.
Heintz mang theo một nỗi đau riêng: đứa con gái nhỏ của anh đã mất. Và trạm vũ trụ, đọc được ký ức của anh, bắt đầu tái tạo nó. Heintz nhìn thấy con gái mình. Nghe thấy giọng con. Ở trong ngôi nhà cũ, với những đồ vật quen thuộc.
Và đây là điều mà mình nghĩ làm cho Magnetic Rose trở thành một trong những phim ngắn anime hay nhất từng được làm. Trạm vũ trụ không dùng vũ khí. Nó không tấn công. Nó chỉ đưa ra một lời mời: hãy ở lại đây, trong ký ức, nơi không ai chết, nơi mọi thứ đẹp như ngày xưa. Và lời mời ấy đáng sợ hơn mọi vũ khí, vì phần nào trong ta muốn chấp nhận nó.
Eva Friedel đã làm như vậy. Bà là một danh ca, rồi bà mất giọng, mất người yêu, mất tất cả. Và thay vì đối mặt với mất mát, bà xây một bông hồng khổng lồ giữa không gian, và sống mãi trong những ký ức đẹp nhất của mình. Kể cả những ký ức mà bà đã bóp méo để không phải nhìn thấy sự thật.
Satoshi Kon
Nếu bạn đã xem Perfect Blue, Millennium Actress hay Paprika, bạn sẽ nhận ra ngay: Magnetic Rose là lần đầu tiên Satoshi Kon viết về thứ ông sẽ ám ảnh cả sự nghiệp. Ranh giới giữa ký ức và thực tại. Giữa giấc mơ và đời thực. Và việc con người sẵn sàng sống trong ảo ảnh thay vì đối mặt với mất mát.
Hai năm sau Magnetic Rose, Kon làm Perfect Blue, bộ phim về một ca sĩ thần tượng mất dần khả năng phân biệt mình với hình ảnh của mình. Rồi Millennium Actress, về một nữ diễn viên già kể lại cuộc đời mình qua những vai diễn, đến mức không ai biết đâu là đời thật, đâu là phim. Eva Friedel là người chị cả của tất cả những nhân vật ấy.
Một bài review tiếng Anh nhận xét rằng dù do Morimoto đạo diễn, Magnetic Rose mang nhiều dấu ấn nghệ thuật của Kon, đặc biệt ở yếu tố kinh dị tâm lý. Mình nghĩ đó là đúng. Những cảnh chuyển đột ngột giữa biệt thự lộng lẫy và đống đổ nát mục rữa bên dưới, giữa Eva trẻ đẹp và xác chết của bà, là ngôn ngữ điện ảnh mà Kon sẽ hoàn thiện trong những năm sau.
Yoko Kanno và Puccini
Và nhạc của Yoko Kanno.
Kanno viết cho Magnetic Rose một bản nhạc mà mình nghĩ là một trong những bản nhạc phim hoạt hình đẹp nhất của bà. Nó đan xen những đoạn nhạc điện tử lạnh lẽo của không gian với những aria opera ấm áp, buồn bã. Và ở trung tâm là Puccini, đặc biệt là Madama Butterfly, vở opera về một người phụ nữ chờ đợi người yêu sẽ không bao giờ trở về.
Mình nghĩ lựa chọn ấy không phải ngẫu nhiên. Cio-Cio-San trong Madama Butterfly và Eva Friedel là hai phiên bản của cùng một bi kịch: những người phụ nữ không chịu chấp nhận rằng người họ yêu đã đi. Và khi Puccini vang lên giữa không gian, giữa đống đổ nát của một bông hồng kim loại, nó nghe như tiếng khóc của tất cả những ai đã từng không thể buông.
Stink Bomb: Một viên thuốc cảm
Phim thứ hai. Stink Bomb (最臭兵器, “Vũ khí hôi nhất”), kịch bản Otomo, đạo diễn Tensai Okamura, nhạc Jun Miyake.
Sau sự u buồn của Magnetic Rose, Stink Bomb là một cú chuyển hướng hoàn toàn. Một phim hài đen.
Nobuo Tanaka là một nhân viên trẻ ở một viện nghiên cứu dược phẩm. Anh bị cảm. Đồng nghiệp bảo anh tìm thuốc trong phòng của giám đốc. Nobuo tìm thấy một lọ thuốc, uống một viên, và đi ngủ.
Viên thuốc ấy không phải thuốc cảm. Nó là một vũ khí sinh học thử nghiệm.
Nobuo tỉnh dậy, thấy mọi người trong viện nghiên cứu đều đã chết. Anh không biết vì sao. Anh không biết rằng chính mình là nguyên nhân: cơ thể anh giờ phát ra một loại khí, không màu, có mùi, giết chết mọi sinh vật xung quanh. Những bông hoa nở rộ bất thường. Những con người ngã xuống.
Cấp trên gọi điện, bảo anh mang mẫu thuốc về Tokyo. Nobuo, một nhân viên văn phòng ngoan ngoãn, lên đường. Và phía sau anh, cả một vùng đất chết dần.
Một bộ máy
Mình nghĩ Stink Bomb buồn cười theo một cách rất đáng sợ. Quân đội Nhật Bản, với xe tăng, máy bay, tên lửa, cố ngăn chặn một nhân viên văn phòng đang đi xe máy. Và thất bại. Mỗi nỗ lực ngăn cản anh đều thất bại theo một cách ngày càng lố bịch. Và Nobuo, không hề biết mình là mối nguy, nghĩ rằng mọi người đang tấn công mình vì một lý do nào đó, và tiếp tục đi, vì cấp trên đã bảo anh đi.
Một bài review tiếng Anh nhận xét rằng Stink Bomb leo thang rất nhanh, biến một sai lầm nhỏ thành thảm họa quốc gia. Mình nghĩ đó là cách nó châm biếm. Nó là câu chuyện về một bộ máy quan liêu nơi không ai chịu trách nhiệm, nơi mọi người làm theo lệnh mà không hỏi tại sao, nơi những vũ khí được tạo ra mà không ai nghĩ đến hậu quả. Và về một đất nước, sau Hiroshima và Nagasaki, vẫn sống với nỗi sợ về những vũ khí vô hình có thể giết chết mọi thứ.
Cannon Fodder: Một thành phố của đại bác
Phim thứ ba, và ngắn nhất. Cannon Fodder (大砲の街, “Thành phố đại bác”), kịch bản và đạo diễn Katsuhiro Otomo.
Một thành phố mà mọi thứ đều xoay quanh việc bắn đại bác. Mỗi ngôi nhà có một khẩu pháo gắn trên mái. Mỗi buổi sáng, người lớn đi làm ở những khẩu pháo khổng lồ, nạp đạn, ngắm bắn, bắn vào một kẻ thù không ai nhìn thấy, ở một nơi không ai biết. Trẻ em đi học, học cách tính quỹ đạo đạn pháo. Truyền hình phát những bản tin chiến thắng. Không ai hỏi kẻ thù là ai.
Một cậu bé mơ lớn lên làm người bắn pháo như bố.
Điều đặc biệt nhất của Cannon Fodder là cách nó được làm. Toàn bộ phim được làm để trông như một cảnh quay liền mạch duy nhất. Máy quay trôi theo nhân vật từ nhà ra phố, vào nhà máy, lên những khẩu pháo, rồi về nhà, không có một vết cắt nào nhìn thấy được. Thực tế đó là ảo giác được dựng bằng hoạt họa, nhưng xem vẫn thấy choáng. Phong cách vẽ cũng khác hẳn hai phim kia: thô ráp, màu nâu xám, như những bức tranh khắc cổ châu Âu.
Kẻ thù vô hình
Cannon Fodder là phim gây tranh cãi nhất trong tuyển tập. Moria Reviews coi nó là phần yếu nhất. THEM Anime nhận xét rằng những hình ảnh đầy ám ảnh của nó dẫn đến chỗ chẳng đi đâu cả. Và mình hiểu những lời chê ấy. Cannon Fodder không có cốt truyện theo nghĩa thông thường. Nó chỉ là một ngày trong cuộc sống của một gia đình.
Nhưng mình nghĩ đó chính là điểm của nó. Cannon Fodder không muốn kể một câu chuyện. Nó muốn ta sống một ngày trong thành phố ấy, và cảm thấy sự đơn điệu, sự vô nghĩa, sự ngột ngạt của nó. Một thành phố đã quên tại sao mình chiến đấu, nhưng vẫn chiến đấu, vì chiến đấu là tất cả những gì nó biết.
Và cậu bé, ở cuối ngày, nằm trên giường, nói với bố rằng cậu muốn lớn lên làm người bắn pháo. Không phải vì cậu hiểu chiến tranh. Mà vì đó là tất cả những gì cậu từng thấy. Đó là ký ức duy nhất mà thành phố ấy để lại cho trẻ em của nó.
Lời kết
Chín điểm cho cả tuyển tập. Nếu xếp hạng, mình đặt Magnetic Rose lên đầu, một trong những phim ngắn anime hay nhất từng làm. Stink Bomb ở giữa, buồn cười và đáng sợ. Cannon Fodder ở cuối, một bài tập kỹ thuật xuất sắc mà mình ngưỡng mộ nhiều hơn là yêu.
Nhưng mình nghĩ Memories cần được xem như một tổng thể. Ba phim, ba cách nhìn về ký ức. Một người phụ nữ sống trong ký ức để không phải đối mặt với mất mát. Một đất nước sống với ký ức về những vũ khí do chính mình tạo ra. Một thành phố sống mà không còn ký ức về lý do mình chiến đấu.
Và nếu bạn chỉ có 44 phút, xem Magnetic Rose. Rồi nghe lại Puccini.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
Mình đã tìm nhưng chưa thấy bài phân tích tiếng Việt nào về Memories (1995) để dẫn. Nếu bạn biết, hãy để lại cho mình.
Tiếng Anh
- Memories (1995 film) — Wikipedia
- Memories (1995) — Moria Reviews
- THEM Anime Reviews — Memories — THEM Anime
- Japanese Film Review: Memories — Magnetic Rose (1995) — Constantine in Tokyo
- Random DVD Review: Katsuhiro Otomo’s Memories — Anitay
- Memories (1995) Review: Anime Anthology — Twilight Room