My Neighbor Totoro | となりのトトロ Hàng Xóm Của Tôi Là Totoro | Hai Cô Bé Chờ Mẹ Về
Phân tích — Hayao Miyazaki, Studio Ghibli, 1988
My Neighbor Totoro (1988) — đạo diễn và biên kịch Hayao Miyazaki, Studio Ghibli.
Ngôi nhà cũ
My Neighbor Totoro mở đầu bằng một chiếc xe tải nhỏ, chở đầy đồ đạc, lắc lư trên một con đường đất giữa những cánh đồng lúa xanh mướt. Trên thùng xe, hai cô bé ló đầu ra, cười khúc khích, nhìn ngắm mọi thứ. Satsuki, mười tuổi, và Mei, bốn tuổi. Cùng bố của họ, một giáo sư đại học, họ đang chuyển đến một ngôi nhà cũ ở vùng quê, những năm 1950.
Ngôi nhà cũ kỹ, xiêu vẹo, cột nhà mục ruỗng. Hai cô bé chạy khắp nơi, mở tung những cánh cửa, khám phá từng căn phòng. Mei tìm thấy những quả sồi trên sàn nhà. Những đốm đen nhỏ li ti, những “bồ hóng”, chạy trốn khỏi ánh sáng. Một bà cụ hàng xóm nói rằng đó là những con ma bồ hóng, chúng sẽ bỏ đi khi thấy ngôi nhà có người ở và vui vẻ.
Và rồi ta biết lý do gia đình chuyển đến đây: ngôi nhà ở gần một bệnh viện, nơi mẹ của hai cô bé đang điều trị một căn bệnh dài ngày.
Mình nghĩ đó là chi tiết mà mọi người hay quên khi nghĩ về Totoro. Họ nhớ con thú khổng lồ, mềm mại, xám tro, với nụ cười rộng ngoác. Họ nhớ chiếc xe buýt mèo. Nhưng ở trung tâm của bộ phim là hai cô bé, chờ mẹ về.
Hai cái tên tháng Năm
Có một chi tiết nhỏ về tên của hai chị em mà mình thấy rất đẹp. Satsuki là tên cổ trong tiếng Nhật của tháng Năm. Mei là cách người Nhật phát âm chữ May trong tiếng Anh, cũng nghĩa là tháng Năm.
Hai chị em có cùng một cái tên, bằng hai ngôn ngữ khác nhau. Như thể họ là hai nửa của cùng một người. Satsuki, người chị, phải trưởng thành sớm, phải lo cho em, làm cơm hộp cho bố, giữ nhà khi mẹ vắng mặt. Mei, cô em, vẫn là một đứa trẻ, chạy nhảy, khóc lóc, tò mò mọi thứ. Một người đang dần mất đi tuổi thơ. Một người vẫn còn ở trong nó.
Một bài phân tích tiếng Anh gọi điều này là “hội chứng người mẹ thứ hai”: Satsuki phải vật lộn với vai trò kép, vừa làm người lo toan nhất trong nhà, vừa vẫn chỉ là một đứa trẻ. Một bài review tiếng Việt nhấn mạnh rằng Satsuki dù còn nhỏ đã mang dáng dấp của một người chị lớn có trách nhiệm, luôn chăm sóc và che chở cho em.
Totoro
Và rồi Mei, một mình trong vườn, đuổi theo hai sinh vật nhỏ màu trắng và xanh, giống thỏ, có đôi tai dài. Chúng chạy vào một bụi cây. Mei chui theo. Và ngã vào một cái hang dưới gốc một cây long não khổng lồ.
Ở đó, trên một tấm thảm rêu, có một sinh vật khổng lồ đang ngủ. Xám tro, mềm mại, bụng trắng tròn, móng vuốt nhỏ, đôi mắt to tròn, và một cái miệng rộng ngoác khi ngáp. Mei trèo lên bụng nó. Hỏi tên nó. Nó gầm lên một tiếng. Mei nghe thành “Totoro”. Và cô bé ngủ thiếp đi trên bụng nó.
Totoro không nói. Không làm gì đặc biệt. Không cứu thế giới. Nó chỉ ở đó. Một linh hồn của rừng, của cây long não, của mùa hè.
Có một cảnh mà mình nghĩ là cảnh nổi tiếng nhất của bộ phim. Một đêm mưa, Satsuki cõng Mei ra trạm xe buýt đón bố đi làm về. Xe buýt mãi không đến. Mei ngủ gục trên lưng chị. Và rồi, đứng bên cạnh họ, dưới ngọn đèn đường mờ ảo, là Totoro. Đội một chiếc lá trên đầu thay cho cái ô. Nước mưa nhỏ giọt lên người nó.
Satsuki đưa cho nó chiếc ô của bố. Totoro cầm lấy, nhìn ngắm. Một giọt nước từ cành cây rơi xuống mặt ô, tạo ra một tiếng bộp. Totoro giật mình. Rồi nó nhảy lên, và rơi xuống đất thật mạnh. Tất cả nước mưa trên những cành cây phía trên đổ xuống mặt ô cùng một lúc. Một tiếng rào khổng lồ. Và Totoro gầm lên, sung sướng.
Rồi một chiếc xe buýt hình con mèo khổng lồ, mười hai chân, mắt sáng như đèn pha, chạy đến đón Totoro. Và đi mất.
Mình nghĩ cảnh ấy là một trong những cảnh đẹp nhất mà Miyazaki từng làm. Không có gì xảy ra. Chỉ là một cô bé, một con thú, và tiếng mưa rơi trên mặt ô. Nhưng trong đó có tất cả niềm vui đơn giản của tuổi thơ.
Người mẹ
Nhưng dưới niềm vui ấy, luôn có một bóng tối.
Mẹ của Satsuki và Mei đang nằm viện. Ta không bao giờ biết rõ bà bị bệnh gì. Bà gầy, xanh xao, mỉm cười với các con khi chúng đến thăm, chải tóc cho Satsuki. Bà nói rằng sắp được về nhà. Và hai cô bé tin.
Có một chi tiết hậu trường mà mình nghĩ làm Totoro cảm động hơn rất nhiều. Khi Hayao Miyazaki còn nhỏ, mẹ ông bị lao cột sống, và phải nằm viện, rồi nằm liệt giường nhiều năm. Ông lớn lên với một người mẹ luôn vắng mặt, luôn ốm đau, luôn “sắp về nhà”. Satsuki và Mei là những đứa trẻ mà Miyazaki từng là.
Rồi một ngày, có một bức điện tín từ bệnh viện. Mẹ không thể về nhà vào cuối tuần như đã hứa. Bệnh tình có biến chuyển. Không ai nói rõ là gì.
Và lần đầu tiên trong bộ phim, Satsuki, người chị luôn mạnh mẽ, sụp đổ. Cô bé ngồi bên bà cụ hàng xóm và khóc. Cô sợ mẹ sẽ chết. Như người mẹ của bao nhiêu đứa trẻ khác.
Mình nghĩ đó là cảnh đau nhất của Totoro, và là lý do bộ phim không chỉ là một câu chuyện cổ tích. Một đứa trẻ mười tuổi, đã cố gắng làm người lớn suốt cả bộ phim, cuối cùng cho phép mình là một đứa trẻ, và sợ hãi.
Mei mất tích
Mei, bốn tuổi, nghe chị nói rằng mẹ có thể sẽ chết. Và cô bé quyết định tự mình đi đến bệnh viện, mang cho mẹ một bắp ngô tươi, vì bà cụ nói ngô của vườn nhà rất tốt cho sức khỏe. Một mình. Bốn tuổi. Trên con đường mà cô bé không biết.
Mei mất tích.
Cả làng đi tìm. Người ta tìm thấy một chiếc dép trẻ con trong một cái ao. Satsuki chạy đến, thở hổn hển, nhìn chiếc dép. Rồi lắc đầu. Không phải dép của Mei.
Satsuki chạy đến cây long não khổng lồ, và cầu xin Totoro giúp mình. Và Totoro gọi xe buýt mèo. Chiếc xe chạy băng qua cánh đồng, qua những mái nhà, qua những dây điện, mang Satsuki đến chỗ Mei, đang ngồi khóc một mình bên đường, ôm bắp ngô.
Thuyết âm mưu
Có một thuyết âm mưu nổi tiếng về Totoro, lan truyền trên mạng suốt nhiều năm, và một bài trên Hoa Học Trò đã từng kể lại. Thuyết ấy nói rằng Mei đã chết đuối trong cái ao, rằng chiếc dép là của cô bé. Rằng Totoro là thần chết. Rằng xe buýt mèo đưa linh hồn người chết đi. Và ở cảnh cuối, khi hai chị em ngồi trên cây nhìn vào phòng bệnh của mẹ, chỉ có người mẹ nhìn thấy họ, còn người bố thì không, vì họ là những hồn ma.
Mình nghĩ thuyết âm mưu ấy là một ví dụ thú vị về cách người xem tìm kiếm bóng tối trong những thứ đẹp đẽ. Và Studio Ghibli đã chính thức phủ nhận nó. Satsuki đã nói rõ trong phim rằng chiếc dép không phải của Mei. Và ở cảnh cuối, người mẹ không nhìn thấy hồn ma. Bà nói rằng bà có cảm giác như vừa thấy Satsuki và Mei mỉm cười trên cành cây. Và rồi bà nhìn thấy, trên bậu cửa sổ, một bắp ngô, với dòng chữ viết tay: “Tặng mẹ.”
Nhưng mình nghĩ thuyết âm mưu ấy tồn tại vì một lý do. Totoro thật sự có bóng tối. Không phải bóng tối của cái chết của Mei, mà của nỗi sợ cái chết của mẹ. Một bài phân tích tiếng Anh nói rất đúng rằng Totoro đã chứa đựng sự hữu hạn của con người ngay trong nó. Bộ phim không cần thuyết âm mưu để buồn. Nó buồn vì nó là một câu chuyện về hai đứa trẻ, đối diện với khả năng mất mẹ, và được an ủi bởi một con thú mà chỉ trẻ con mới nhìn thấy.
Đêm hạt sồi
Có một cảnh mà mình muốn nhắc đến, vì nó là cảnh mình thấy đẹp nhất trong bộ phim.
Totoro tặng hai chị em một gói hạt giống. Satsuki và Mei gieo chúng trong vườn, và chờ đợi mỗi ngày, nhưng chúng không nảy mầm. Rồi một đêm, Totoro và hai bạn nhỏ của nó đến, đứng quanh luống đất, và bắt đầu nhảy múa. Hai cô bé chạy ra, nhảy cùng. Và từ dưới đất, những mầm cây non bắt đầu mọc lên. Rồi lớn lên. Rồi thành một cái cây. Rồi thành một cây khổng lồ, cao vút đến tận mây, trong vài phút.
Totoro bay lên bầu trời, trên một con quay, ôm hai cô bé. Họ bay qua những cánh đồng, những ngọn đồi, dưới ánh trăng. Totoro thổi một chiếc ocarina. Hai chị em hét lên, sung sướng.
Sáng hôm sau, cái cây khổng lồ đã biến mất. Nhưng trên luống đất, những mầm cây non nhỏ xíu đã nhú lên.
Hai chị em reo lên: đó là một giấc mơ! Nhưng không phải là một giấc mơ!
Mình nghĩ đó là triết lý của cả bộ phim. Thế giới của Totoro có thể là trí tưởng tượng của trẻ con. Nhưng điều ấy không có nghĩa là nó không có thật.
Lời kết
Chín điểm. My Neighbor Totoro ra rạp năm 1988, chiếu cùng một suất với Mộ đom đóm của Isao Takahata, một trong những bộ phim buồn nhất lịch sử hoạt hình. Ban đầu nó không thành công lắm. Nhưng theo thời gian, Totoro trở thành biểu tượng của Studio Ghibli, xuất hiện trên logo của hãng, và trở thành một trong những nhân vật hoạt hình được yêu mến nhất thế giới.
Bài phân tích tâm lý học về Totoro của Rieko Okuhara, được dịch sang tiếng Việt trên blog Chiếc Nón, đọc bộ phim như một câu chuyện về cách trẻ em xử lý nỗi sợ hãi và mất mát thông qua trí tưởng tượng. Mình nghĩ đó là điều làm Totoro đặc biệt. Nó không phải một bộ phim về một con thú khổng lồ dễ thương. Nó là một bộ phim về cách mà tuổi thơ tự bảo vệ mình. Khi thế giới người lớn quá đáng sợ, quá buồn, trẻ con tìm thấy một Totoro, đứng bên cạnh chúng ở trạm xe buýt trong đêm mưa, không nói gì, chỉ ở đó.
Và có lẽ ai trong chúng ta cũng từng có một Totoro của riêng mình.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Hàng Xóm Tôi Là Totoro: Ẩn sau bộ phim hoạt hình là câu chuyện án mạng đen tối của Nhật Bản? — Hoa Học Trò
- Diễn giải tâm lý học về bộ phim My Neighbor Totoro (Rieko Okuhara) — Chiếc Nón
- Review “Hàng xóm của tôi là Totoro” — Quán Trà AI
Tiếng Anh
- Second Mom Syndrome: Sisterhood in ‘My Neighbor Totoro’ — Btchflcks
- My Neighbor Totoro Review: Childhood, Illness and Wonder — CVM Sekai
- The Totoro conspiracy theory — Tofugu
- My Neighbor Totoro facts — Mental Floss
- My Neighbor Totoro — Wikipedia