Oppenheimer | Màu Và Đen Trắng: Hai Cách Kể Về Một Con Người
Phân tích — Christopher Nolan, 2023
Oppenheimer (2023) — đạo diễn và biên kịch Christopher Nolan, dựa trên cuốn tiểu sử “American Prometheus” của Kai Bird và Martin J. Sherwin.
Prometheus
Oppenheimer mở đầu bằng một dòng chữ trên màn hình đen:
“Prometheus đánh cắp lửa từ các vị thần và trao nó cho loài người. Vì điều đó, ông bị xiềng vào một tảng đá và bị hành hạ mãi mãi.”
Cái tên ấy không phải ngẫu nhiên. Cuốn tiểu sử về J. Robert Oppenheimer mà bộ phim dựa vào, của Kai Bird và Martin J. Sherwin, thắng giải Pulitzer năm 2006, có tên là American Prometheus. Prometheus của nước Mỹ. Người đã trao cho loài người một thứ lửa mà không ai có thể dập tắt được nữa. Và rồi bị chính những người ông phục vụ trừng phạt.
Mình nghĩ dòng chữ ấy là chìa khóa để đọc toàn bộ bộ phim. Oppenheimer không phải câu chuyện về việc chế tạo bom nguyên tử. Nó là câu chuyện về điều xảy ra sau đó.
Hai màu sắc
Thứ đầu tiên làm Oppenheimer khác những phim tiểu sử khác là cách nó được quay. Bộ phim có hai bảng màu, xen kẽ nhau suốt ba tiếng.
Phần có màu được Nolan gọi là “Phân hạch” (Fission). Đó là câu chuyện được kể qua góc nhìn chủ quan của Oppenheimer: tuổi trẻ ở châu Âu, những năm giảng dạy ở California, dự án Manhattan, vụ thử nghiệm Trinity. Nolan viết những phần này của kịch bản ở ngôi thứ nhất, như thể chính Oppenheimer đang kể.
Phần đen trắng được gọi là “Hợp hạch” (Fusion). Đó là câu chuyện được kể qua góc nhìn khách quan, lạnh lùng, của Lewis Strauss (Robert Downey Jr.), người đứng đầu Ủy ban Năng lượng Nguyên tử Mỹ, trong phiên điều trần năm 1959 khi ông được đề cử làm Bộ trưởng Thương mại.
Để quay phần đen trắng trên định dạng phim IMAX 65mm, hãng Kodak phải sản xuất riêng một loại phim nhựa đen trắng cho định dạng ấy, thứ chưa từng tồn tại trước đó.
Mình thấy cách chia này rất đẹp. Phân hạch là tách một nguyên tử ra làm hai. Hợp hạch là nhập hai nguyên tử làm một. Bom nguyên tử dùng phân hạch. Bom khinh khí, thứ mạnh hơn hàng nghìn lần, dùng hợp hạch. Và câu chuyện của Oppenheimer cũng vậy: phần màu là câu chuyện của một người đàn ông tách mình ra khỏi đạo đức của mình để làm điều phải làm. Phần đen trắng là câu chuyện của những người đàn ông khác hợp sức lại để hủy hoại ông.
Một thiên tài
Cillian Murphy đóng Oppenheimer. Gầy gò, đôi mắt xanh lạnh lùng, chiếc mũ phớt, điếu tẩu. Một người đàn ông thông minh đến mức đáng sợ, kiêu ngạo, quyến rũ, và không bao giờ thật sự thuộc về nơi nào.
Phần đầu phim là tuổi trẻ của Oppenheimer ở châu Âu những năm 1920, nơi ông học vật lý lượng tử với những bộ óc vĩ đại nhất thời đại. Nolan dựng những cảnh này như một giấc mơ: những hình ảnh của nguyên tử, sóng, hạt, ngôi sao bùng nổ, lửa, những thứ mà Oppenheimer tưởng tượng ra trong đầu khi nghĩ về vật lý. Một chàng trai trẻ có thể nhìn thấy những thứ mà người khác không thấy, và bị ám ảnh bởi chúng.
Rồi ông về Mỹ, dạy học ở Berkeley, xây dựng một trường phái vật lý lượng tử từ con số không. Ông yêu Jean Tatlock (Florence Pugh), một bác sĩ tâm thần, một đảng viên Cộng sản. Ông cưới Kitty (Emily Blunt), một nhà sinh vật học, người vợ cũ của một đảng viên Cộng sản đã chết ở Tây Ban Nha. Những người bạn của ông, em trai ông, đều có liên hệ với Đảng Cộng sản. Ông chưa bao giờ là đảng viên. Nhưng những mối liên hệ ấy sẽ trở lại ám ảnh ông.
Los Alamos
Năm 1942, tướng Leslie Groves (Matt Damon) chọn Oppenheimer làm giám đốc khoa học của Dự án Manhattan: chương trình bí mật chế tạo bom nguyên tử của Mỹ, trước khi Đức Quốc xã làm được.
Oppenheimer chọn một địa điểm trên một cao nguyên hẻo lánh ở New Mexico, nơi ông từng cưỡi ngựa hồi trẻ. Los Alamos. Và ở đó, trong vài năm, ông xây dựng cả một thành phố, đưa đến hàng nghìn nhà khoa học, kỹ sư, cùng gia đình họ, sống trong bí mật hoàn toàn.
Bài review trên VnExpress, chấm phim 9.2 điểm, lấy câu hỏi trung tâm của phim làm tiêu điểm: người kiến tạo tương lai, hay kẻ hủy diệt nhân loại? Và một bài trên Spiderum đặt tiêu đề rất mạnh: “anh hùng thế chiến, tội đồ trăm năm”. Mình nghĩ cả hai cách đặt vấn đề đều đúng, và bộ phim không chọn một.
Trinity
Ngày 16 tháng 7 năm 1945, lúc 5 giờ 29 phút sáng, trên sa mạc New Mexico. Vụ thử nghiệm Trinity. Quả bom nguyên tử đầu tiên trong lịch sử loài người.
Nolan dựng cảnh này theo cách mà mình nghĩ không ai khác dám làm. Đếm ngược. Mười, chín, tám. Những nhà khoa học nằm trong hầm trú ẩn, đeo kính bảo hộ, bôi kem chống nắng. Ba, hai, một.
Và rồi ánh sáng. Một quả cầu lửa khổng lồ, trắng, cam, đỏ, phình to trên sa mạc. Và im lặng. Hoàn toàn im lặng. Chỉ có tiếng thở của Oppenheimer.
Âm thanh đến sau. Vì âm thanh di chuyển chậm hơn ánh sáng, tiếng nổ chỉ đến hầm trú ẩn sau vài chục giây. Và khi nó đến, nó đến như một cú đánh vào ngực.
Nolan nổi tiếng với việc dùng hiệu ứng thực thay vì kỹ xảo máy tính. Quả cầu lửa trong Oppenheimer được tạo ra bằng những vụ nổ thật quy mô nhỏ, quay cận cảnh, kết hợp với những thí nghiệm với chất lỏng, kim loại, ánh sáng. Lời đồn rằng ông “không dùng CGI” là đúng một nửa: có những cảnh kỹ xảo số, nhưng ông cố gắng để mọi thứ nhìn thấy trên màn hình đều bắt nguồn từ một thứ có thật trước ống kính.
”Giờ đây ta trở thành Tử thần”
Oppenheimer đã đọc kinh Bhagavad Gita của Ấn Độ giáo bằng tiếng Phạn. Và có một câu từ cuốn kinh ấy mà ông về sau nói đã đến với ông vào lúc nhìn thấy quả cầu lửa Trinity:
“Giờ đây ta trở thành Tử thần, kẻ hủy diệt các thế giới.”
Trong phim, câu ấy xuất hiện hai lần. Lần đầu, trong một cảnh riêng tư với Jean Tatlock, rất lâu trước Trinity, như một lời tiên tri. Lần thứ hai, ông nghe thấy nó trong đầu, khi nhìn quả cầu lửa.
Phòng tập thể dục
Có một cảnh mà mình nghĩ là cảnh hay nhất của Oppenheimer, và nó không có một vụ nổ nào.
Sau khi bom được thả xuống Hiroshima và Nagasaki, Oppenheimer đứng trước đám đông các nhà khoa học và nhân viên ở Los Alamos, trong một phòng tập thể dục, để phát biểu. Đám đông hò reo, giậm chân, vỗ tay. Họ đã thắng. Chiến tranh sắp kết thúc. Họ đã cứu hàng triệu sinh mạng người Mỹ.
Oppenheimer bước lên bục. Và ông bắt đầu nói những lời mà đám đông muốn nghe. Nhưng tiếng hò reo bắt đầu méo đi. Âm thanh chập chờn, như bị ép lại. Ánh sáng chớp trắng. Và trong mắt ông, gương mặt một cô gái trẻ trong đám đông bắt đầu bong ra, như bị thiêu cháy. Ông giẫm lên một thứ gì đó: một thi thể cháy đen. Những tiếng reo hò biến thành tiếng hét.
Đó là lúc Oppenheimer, và chúng ta, nhìn thấy cái giá của lửa Prometheus. Không phải trên một bức ảnh, không phải trong một con số thống kê. Mà trong gương mặt của những người đang reo hò cho ông.
Lewis Strauss
Và rồi phần đen trắng: câu chuyện của Lewis Strauss.
Strauss là một doanh nhân, một quan chức, một người tự học, không có bằng đại học, luôn cảm thấy bị những nhà khoa học như Oppenheimer coi thường. Có một cảnh nhỏ: ở Princeton, Oppenheimer đi ngang qua Albert Einstein bên bờ ao, hai người nói chuyện gì đó, và Einstein bỏ đi mà không thèm chào Strauss. Strauss tin rằng Oppenheimer đã nói xấu ông với Einstein. Và từ đó, ông bắt đầu âm thầm hủy hoại Oppenheimer.
Một bài trên diễn đàn Voz nhấn mạnh rằng hai khung cảnh quan trọng nhất của phim là hai buổi điều trần: buổi điều trần của Oppenheimer năm 1954, và buổi điều trần của Strauss năm 1959. Và có một cú lật ở đây.
Năm 1954, khi Oppenheimer phản đối việc chế tạo bom khinh khí, ông bị đưa ra một phiên điều trần bí mật về giấy phép an ninh. Trong một căn phòng nhỏ, chật chội, không phải tòa án, không có luật lệ của tòa án, những mối liên hệ Cộng sản cũ của ông bị lôi ra, đời tư của ông bị phơi bày, vợ ông bị thẩm vấn. Ông bị tước giấy phép an ninh. Người anh hùng của Dự án Manhattan trở thành một kẻ bị nghi ngờ phản quốc.
Và năm 1959, ta biết được người đứng sau tất cả là Strauss.
Robert Downey Jr. thắng giải Oscar Nam phụ cho vai diễn này. Mình nghĩ ông xứng đáng. Strauss không phải một phản diện kiểu điện ảnh. Ông là một người đàn ông nhỏ nhen, tự ái, mang trong lòng một vết thương từ một cuộc trò chuyện mà ông thậm chí không nghe thấy. Và ông dùng quyền lực của nhà nước để trả thù cho vết thương ấy.
Bờ ao
Và cuộc trò chuyện bên bờ ao ấy. Ta chỉ được nghe nó ở cuối phim.
Oppenheimer không nói gì về Strauss cả. Ông nhắc lại với Einstein một cuộc trò chuyện của hai người từ nhiều năm trước, khi Oppenheimer lo ngại rằng vụ nổ đầu tiên có thể gây ra một phản ứng dây chuyền, đốt cháy cả bầu khí quyển, hủy diệt cả thế giới. Họ đã tính toán, và kết luận rằng khả năng ấy gần như bằng không.
Và giờ Oppenheimer nói với Einstein rằng ông nghĩ họ đã làm điều đó. Họ đã khởi động phản ứng dây chuyền. Không phải trong bầu khí quyển. Mà trong thế giới. Cuộc chạy đua vũ trang, những quả bom ngày càng lớn hơn, hàng nghìn đầu đạn hạt nhân chĩa vào nhau.
Hình ảnh cuối cùng của phim: Oppenheimer nhắm mắt lại, và ông nhìn thấy những tên lửa phóng lên từ khắp nơi trên Trái Đất, và hành tinh chìm trong biển lửa.
Lời kết
Chín điểm. Oppenheimer thắng bảy giải Oscar năm 2024, trong đó có Phim hay nhất, Đạo diễn xuất sắc nhất cho Nolan, và Nam chính cho Cillian Murphy. Nó thu về gần một tỷ đô la trên toàn thế giới, một con số khó tin cho một bộ phim tiểu sử dài ba tiếng, phần lớn là những người đàn ông nói chuyện trong phòng kín.
Bài viết trên báo Quảng Ninh nhìn bộ phim như một sự mỉa mai về chính trị và chiến tranh, và dùng nó để nhìn lại điện ảnh Việt. Một bài trên Afamily thì chê tiết tấu quá nhanh và quá nhiều nhân vật làm phim khó theo dõi. Mình đồng ý với cả hai. Oppenheimer không phải bộ phim dễ xem. Bạn có thể cần xem hai lần để nhớ hết ai là ai.
Nhưng nó là một bộ phim hiếm hoi về khoa học, chiến tranh, và chính trị, mà trái tim của nó là một câu hỏi đạo đức không bao giờ có câu trả lời. Oppenheimer có đúng khi chế tạo bom không? Nếu ông không làm, người khác cũng sẽ làm. Nếu ông không làm, có thể Đức Quốc xã đã làm trước. Nhưng ông đã làm. Và ông đã sống phần đời còn lại với gương mặt của những người ở Hiroshima trong đầu.
Prometheus đánh cắp lửa. Và lửa không bao giờ có thể trả lại.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Review — ‘Oppenheimer’ — Thế chiến II qua góc nhìn của Nolan — VnExpress
- ‘Oppenheimer’: Anh hùng thế chiến — tội đồ trăm năm — Spiderum
- Review Oppenheimer — Moveek
- Nhìn về điện ảnh Việt từ siêu phẩm “Oppenheimer” — Báo Quảng Ninh
- Oppenheimer: Bi kịch của cha đẻ bom nguyên tử — Afamily
- Review Oppenheimer (Spoiler) — Voz
Tiếng Anh