Paprika | パプリカ | Cuộc Diễu Hành Của Những Giấc Mơ Không Ai Mơ
Phân tích — Satoshi Kon, Madhouse, 2006
Paprika (2006) — Satoshi Kon, Madhouse, dựa trên tiểu thuyết của Yasutaka Tsutsui.
Một rạp xiếc trong đầu
Paprika mở đầu bằng một rạp xiếc.
Một người đàn ông trung niên, thanh tra Konakawa, đứng giữa sân khấu. Khán giả trên khán đài đều mang khuôn mặt của ông. Một gã hề lao về phía ông. Ông bị nhốt trong một cái lồng. Rồi một cô gái nhỏ nhắn tóc đỏ xuất hiện, kéo ông ra, và cả hai lao qua những bức tường của rạp xiếc, rơi vào một cảnh rừng rậm kiểu phim Tarzan, rồi một chuyến tàu hỏa, rồi một cảnh điệp viên trong khách sạn, rồi Roman Holiday với một chiếc xe máy chạy qua đường phố Rome. Mỗi cảnh trôi vào cảnh kia mà không có một vết cắt nào.
Cô gái tóc đỏ ấy là Paprika. Và tất cả những gì ta vừa thấy là một giấc mơ.
Đó là phần mở đầu mà mình nghĩ tóm tắt hoàn hảo phong cách của Satoshi Kon: không giải thích, không dẫn dắt, chỉ thả người xem vào giữa một dòng chảy hình ảnh, và để họ tự tìm cách bơi. Trong Perfect Blue, Kon dùng kỹ thuật này để tạo ra nỗi sợ. Trong Millennium Actress, ông dùng nó để tạo ra nỗi nhớ. Trong Paprika, ông dùng nó để tạo ra niềm vui.
Hai người phụ nữ trong một cơ thể
Phim dựa trên tiểu thuyết năm 1993 của Yasutaka Tsutsui, cũng là tác giả của Cô gái vượt thời gian. Trong một tương lai gần, một nhóm nhà khoa học phát minh ra DC Mini, một thiết bị nhỏ cho phép người dùng bước vào giấc mơ của người khác. Nó được dùng để chữa trị tâm lý: bác sĩ có thể đi vào giấc mơ của bệnh nhân, nhìn thấy những gì họ sợ hãi, và giúp họ đối mặt.
Atsuko Chiba là một trong những bác sĩ ấy: thông minh, chuyên nghiệp, lạnh lùng đến mức đồng nghiệp có phần e dè. Ban đêm, cô bí mật dùng DC Mini để chữa bệnh cho những người ngoài hệ thống, và khi bước vào giấc mơ của họ, cô trở thành Paprika: một cô gái trẻ, tinh nghịch, tóc đỏ, hay cười, có thể biến hình thành bất cứ thứ gì.
Atsuko và Paprika là một người. Nhưng họ không giống nhau chút nào. Một bài phân tích trên tạp chí The Wellian của Đại học Duke đọc Paprika không phải như một nhân cách khác, mà như một phần của Chiba, phần mà Chiba đã kìm nén. Một bài khác trên Medium đọc phim theo lý thuyết của Carl Jung: Paprika là phần vô thức của Chiba, phần mà cô cần đối diện để trở nên trọn vẹn.
Mình thích cách đọc ấy. Chiba sống trong một thế giới đòi hỏi cô phải nghiêm túc, phải kiểm soát, phải không để lộ cảm xúc. Paprika là tất cả những gì Chiba không được phép là. Và có một cảnh mình rất thích: Chiba và Paprika, hai phiên bản của cùng một người, cãi nhau. Chiba trách Paprika liều lĩnh. Paprika chế giễu Chiba cứng nhắc. Đó là cuộc đối thoại mà ai trong chúng ta cũng từng có với chính mình.
Khi giấc mơ tràn ra đường
Rồi một chiếc DC Mini bị đánh cắp. Và kẻ cắp bắt đầu dùng nó để xâm nhập vào đầu những người tỉnh táo, cấy những giấc mơ của người khác vào đó.
Người đầu tiên là trưởng nhóm nghiên cứu. Giữa một cuộc họp nghiêm túc, ông bắt đầu nói những câu vô nghĩa, một tràng chữ đẹp nhưng không có nghĩa gì, rồi nhảy ra khỏi cửa sổ. Từ đó, giấc mơ bắt đầu lan ra như một dịch bệnh. Ranh giới giữa mơ và thực mờ dần. Cho đến khi chúng hòa làm một.
Và đó là lúc cuộc diễu hành xuất hiện.
Cuộc diễu hành
Mình không biết cách nào miêu tả cảnh này bằng chữ cho đúng. Nó là thứ mà ai đã xem Paprika đều không quên.
Một đoàn diễu hành khổng lồ đi qua đường phố Tokyo. Dẫn đầu là những chiếc tủ lạnh biết đi, mở cửa đóng cửa như đang hát. Theo sau là những con ếch thổi kèn, những con búp bê truyền thống Nhật Bản có khuôn mặt trắng bệch, những bức tượng Phật đang nhảy múa, những con mèo thần tài vẫy tay, những cột đèn giao thông, máy giặt, ô dù, những chiếc tivi. Tất cả nhảy múa, ca hát, kéo theo những người đi đường, biến họ thành những thứ đồ vật như chính mình.
Nó vừa vui vừa rợn. Như một lễ hội không có ai điều khiển, như một giấc mơ mà không có người mơ. Một bài trên blog Ohanami gọi cách Kon thể hiện giấc mơ là điểm đặc sắc nhất của phim. Mình nghĩ cuộc diễu hành là đỉnh cao của điều đó.
Và âm nhạc. Bài hát đi kèm cảnh diễu hành do Susumu Hirasawa sáng tác, người đã làm nhạc cho Millennium Actress và Paranoia Agent của Kon. Nhạc của Hirasawa không giống bất kỳ nhạc phim nào: nó là thứ âm thanh điện tử, đầy những tiếng tổng hợp, những giọng hát được xử lý như tiếng máy, những nhịp điệu không đều. Nghe như máy móc đang hát, hay như một cuộc diễu hành của những thứ đồ vật được trao cho linh hồn.
Mình có một cách đọc riêng về cuộc diễu hành. Hãy nhìn kỹ những thứ trong đoàn: tủ lạnh, máy giặt, tivi, búp bê, những vật phẩm của đời sống tiêu dùng hiện đại, cùng với những biểu tượng truyền thống như tượng Phật và mèo thần tài. Đó là tất cả những thứ mà người Nhật hiện đại sở hữu, mua bán, vứt bỏ. Và trong giấc mơ, chúng nổi dậy, nhảy múa, nuốt chửng những người chủ của mình. Một trang tóm tắt tiếng Việt gọi phim là lời cảnh báo về việc lạm dụng công nghệ. Mình nghĩ nó còn là lời cảnh báo về một thứ khác: về việc những ham muốn của chúng ta, nếu được giải phóng hoàn toàn khỏi ranh giới, có thể trở thành thứ quái vật nào.
Kẻ muốn bảo vệ giấc mơ
Kẻ phản diện của Paprika là một ông già ngồi xe lăn, Chủ tịch Inui, người đứng đầu viện nghiên cứu. Ông tin rằng giấc mơ là vùng đất thiêng liêng cuối cùng của con người, và công nghệ như DC Mini là sự xâm phạm. Ông muốn bảo vệ giấc mơ khỏi khoa học.
Và để làm điều đó, ông đánh cắp DC Mini, dùng nó để xâm chiếm giấc mơ của tất cả mọi người.
Mình thấy đây là một phản diện thú vị, vì ý tưởng ban đầu của ông không sai. Giấc mơ thật sự là thứ riêng tư nhất của con người. Có một câu hỏi đạo đức nghiêm túc về việc ai có quyền bước vào đó. Bài phân tích trên Zippy Frames chỉ ra rằng Paprika là một câu chuyện nghiêm túc về trách nhiệm đạo đức của khoa học. Nhưng Inui, như mọi kẻ cuồng tín, muốn bảo vệ một thứ bằng cách chiếm hữu nó hoàn toàn. Ông muốn trở thành người duy nhất được mơ.
Thanh tra Konakawa và bộ phim dang dở
Nhưng tuyến truyện mà mình thích nhất trong Paprika không phải cuộc chiến với Inui. Mà là câu chuyện nhỏ của thanh tra Konakawa, người đàn ông trong giấc mơ ở đầu phim.
Konakawa có một giấc mơ lặp đi lặp lại, mỗi lần một thể loại phim khác nhau: xiếc, phiêu lưu rừng rậm, điệp viên, lãng mạn. Và trong mỗi giấc mơ, ông luôn bị mắc kẹt ở một chỗ, một hành lang không có lối ra, và một khẩu súng. Ông ghét phim ảnh. Ông nói vậy với Paprika nhiều lần, rất gay gắt. Nhưng ông không biết vì sao.
Dần dần, Paprika giúp ông nhớ ra. Hồi trẻ, ông và một người bạn thân đã cùng nhau làm một bộ phim nghiệp dư. Họ mơ ước trở thành nhà làm phim. Rồi ông bỏ dở. Người bạn ấy đã không còn nữa. Và từ đó, mỗi lần nhìn thấy phim ảnh, ông lại thấy cái tôi trẻ tuổi mà mình đã phản bội, cái giấc mơ mà mình đã bỏ lại giữa chừng. Ông ghét phim vì ông yêu chúng quá nhiều.
Cảnh cuối của Paprika, sau khi mọi chuyện đã kết thúc, Konakawa đến một rạp chiếu phim. Ông mua một tấm vé. Ông bước vào. Trên tường rạp là những tấm áp phích phim, nếu để ý kỹ, chính là những phim trước của Satoshi Kon.
Một bộ phim về giấc mơ kết thúc bằng hình ảnh một người đàn ông dám bước vào rạp chiếu phim lần nữa. Mình không nghĩ đó là ngẫu nhiên. Kon đang nói về chính nghề của mình. Phim ảnh là những giấc mơ mà ta chia sẻ với nhau trong bóng tối. Và có những giấc mơ, dù đã bỏ dở, vẫn có thể quay lại.
Hai người pha chế
Một chi tiết vui mà ít người để ý: trong phim có một quán bar trong giấc mơ, nơi Paprika thường ghé qua, với hai người pha chế. Hai người này được lồng tiếng bởi chính Yasutaka Tsutsui, tác giả tiểu thuyết, và Satoshi Kon, đạo diễn. Họ đứng sau quầy bar, rót rượu cho những nhân vật mà họ đã tạo ra, và nói chuyện với họ.
Mình thích hình ảnh đó. Hai người tạo ra giấc mơ, tự đặt mình vào bên trong nó, như những người phục vụ khiêm tốn.
Paprika và Inception
Mỗi lần ai đó nhắc đến Inception của Christopher Nolan, sẽ có người nhắc đến Paprika. Hai phim giống nhau thật: máy móc cho phép bước vào giấc mơ người khác, những hành lang xoay vặn, những tấm gương vỡ, giấc mơ trong giấc mơ. Nhưng Nolan chưa bao giờ xác nhận Paprika là nguồn cảm hứng. /Film chọn cách nói dễ chịu nhất: Paprika là “người bạn đồng hành hoàn hảo” của Inception.
Và hai phim khác nhau ở một điểm lớn. Inception nghiêm túc, cấu trúc, có quy tắc rõ ràng cho từng tầng mơ. Paprika thì hỗn loạn, vô lý, vui nhộn. Inception hỏi: làm sao để kiểm soát giấc mơ? Paprika hỏi: vì sao lại muốn kiểm soát?
”Sayonara”
Paprika là phim điện ảnh cuối cùng Satoshi Kon hoàn thành. Bốn năm sau, tháng 8 năm 2010, ông mất vì ung thư tuyến tụy, ở tuổi 46. Phim tiếp theo của ông, Dreaming Machine, bị bỏ dở và đến nay vẫn chưa ra mắt.
Trước khi mất, Kon viết một lá thư từ biệt, được gia đình đăng lên blog của ông sau đó, với tiêu đề đơn giản là “Sayonara”. Ông kể về lúc biết mình bị bệnh, về những người ông muốn cảm ơn, về việc xin lỗi vì không thể làm xong bộ phim. Cuối thư, ông viết rằng ông sẽ đặt bút xuống với lòng biết ơn mọi điều tốt đẹp trên thế giới này.
Đọc lá thư ấy rồi xem lại Paprika, mình thấy cảnh cuối với Konakawa ở rạp chiếu phim có thêm một lớp nghĩa. Một người làm phim về giấc mơ suốt cả cuộc đời, và ra đi khi giấc mơ tiếp theo còn dang dở. Như người bạn của Konakawa.
Lời kết
Mười điểm. Paprika không phải phim sâu sắc nhất của Kon, cũng không phải phim cảm động nhất. Nhưng nó là phim vui nhất, phim mà ông thả mình nhiều nhất, phim mà mọi giới hạn của hoạt hình đều bị đẩy đến cực điểm. Nếu Perfect Blue là nỗi sợ bị mất chính mình, và Millennium Actress là nỗi nhớ về một người không bao giờ gặp lại, thì Paprika là niềm vui của việc mơ.
Trong phim, Paprika có hỏi rằng giấc mơ và Internet chẳng phải giống nhau sao, cả hai đều là nơi phần tâm trí bị kìm nén tìm được lối thoát. Hai mươi năm sau, câu hỏi ấy còn đúng hơn lúc Kon viết ra. Và mình nghĩ ông sẽ thêm vào danh sách ấy một thứ nữa: phim ảnh.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Paprika — Kẻ trộm giấc mơ — Ohanami
- Tóm tắt Paprika — Truyện Tranh Mới
Tiếng Anh
- Satoshi Kon’s Metaphysics of Dreaming — The Wellian, Duke University
- Paprika: A Jungian Interpretation — Medium
- Paprika by Satoshi Kon: What Dreams Are Made Of — Zippy Frames
- A Surreal 2006 Sci-Fi Movie Is The Perfect Companion Piece To Christopher Nolan’s Inception — /Film
- Paprika at 15 — Inverse
- Paprika (novel) — Wikipedia