Phía Sau Nghi Can X | 容疑者Xの献身 | Sự Hiến Thân Của Một Nhà Toán Học
Phân tích sách — Higashino Keigo, 2005, bản dịch Trương Thùy Lan (Nhã Nam)
Phía Sau Nghi Can X (容疑者Xの献身, 2005) — Higashino Keigo. Bản tiếng Việt do Trương Thùy Lan dịch, Nhã Nam phát hành.
Bài viết tiết lộ cú lật cuối truyện. Nếu chưa đọc, hãy dừng ở đây.
Một cái tên bị đánh rơi
Tên tiếng Nhật của cuốn sách là Yōgisha X no Kenshin. Dịch sát từng chữ: “Sự hiến thân của nghi can X”.
Bản tiếng Việt bỏ đi chữ quan trọng nhất. “Phía sau nghi can X” nghe như một lời hứa của truyện trinh thám: sau cái tên ẩn danh kia là một sự thật, và ta sẽ lật nó lên. Còn kenshin, 献身, nghĩa là dâng hiến chính mình, hy sinh trọn vẹn cho một người hay một điều gì. Đó không phải chữ của truyện trinh thám. Đó là chữ của truyện tình.
Mình không trách người dịch. “Sự hiến thân của nghi can X” để ở bìa sẽ tiết lộ quá nhiều. Nhưng mình nghĩ đọc xong cuốn sách, ai cũng nên quay lại cái tên gốc ấy, vì nó là chìa khóa của toàn bộ câu chuyện. Đây không phải câu chuyện về việc ai đã giết người. Đây là câu chuyện về việc một người đàn ông đã dâng hiến bản thân đến mức nào.
Ta biết thủ phạm từ trang đầu
Phía Sau Nghi Can X làm một điều mà rất ít truyện trinh thám dám làm: nó cho ta biết thủ phạm ngay từ chương đầu tiên.
Hanaoka Yasuko, một người phụ nữ từng làm tiếp viên quán rượu, giờ bán cơm hộp ở một cửa hàng nhỏ tại Tokyo, sống cùng con gái Misato trong một căn hộ cũ. Một buổi tối, người chồng cũ, Togashi, kẻ đã nhiều lần đeo bám và đòi tiền, tìm đến. Cuộc cãi vã leo thang. Và hai mẹ con, trong cơn hoảng loạn, giết hắn.
Rồi có tiếng gõ cửa. Người hàng xóm sát vách, Ishigami Tetsuya, một giáo viên toán trung học, béo, ít nói, sáng nào cũng ghé mua cơm hộp ở cửa hàng nơi Yasuko làm. Ông đã nghe thấy mọi chuyện qua bức tường mỏng. Và ông đề nghị giúp.
Từ đó, cuốn sách không còn hỏi “ai đã làm”. Nó hỏi: Ishigami đã làm gì? Một bài review tiếng Việt trên YBOX nhận xét rằng khác với nhiều truyện trinh thám khác, cuốn sách tiết lộ chân tướng thủ phạm ngay từ đầu. Mình nghĩ đó không phải mánh khóe. Đó là cách Higashino chuyển trọng tâm từ vụ án sang con người. Khi ta đã biết ai giết, điều còn lại để tò mò chỉ là: người ta sẵn sàng đi xa đến đâu vì một người khác.
Hai thiên tài
Vài ngày sau, một thi thể được tìm thấy bên bờ sông. Mặt bị đập nát, dấu vân tay bị đốt cháy. Thanh tra Kusanagi điều tra, và nhanh chóng nghi ngờ Yasuko. Nhưng bà có chứng cứ ngoại phạm: tối hôm ấy, hai mẹ con đi xem phim, và có cả cuống vé lẫn những chi tiết khớp đến hoàn hảo.
Kusanagi mang vụ án đến hỏi người bạn của mình, Yukawa Manabu, một nhà vật lý ở đại học, người mà cảnh sát hay nhờ giúp những vụ kỳ lạ. Đây là cuốn thứ ba trong loạt truyện về Yukawa, mà độc giả Nhật quen gọi là loạt “Galileo”. Và Yukawa phát hiện ra một điều: người hàng xóm của Yasuko là Ishigami, bạn học cũ của ông thời đại học. Một thiên tài toán học mà ông từng ngưỡng mộ, người lẽ ra phải trở thành nhà nghiên cứu, nhưng giờ lại đứng lớp dạy toán cho những học sinh không quan tâm.
Từ đây, Phía Sau Nghi Can X trở thành một ván cờ giữa hai thiên tài. Một người dựng nên một câu đố. Một người cố giải nó. Và cả hai đều biết đối phương là ai.
Yukawa hỏi Ishigami một câu mà mình nghĩ là câu hỏi trung tâm của cả cuốn sách: tạo ra một bài toán không ai giải được, và giải một bài toán như thế, việc nào khó hơn?
Bài toán thật
Mình sẽ nói thẳng về cú lật cuối, vì bài viết này không thể phân tích cuốn sách mà không chạm vào nó.
Thi thể bên bờ sông không phải Togashi.
Ishigami hiểu rằng cảnh sát sẽ nghi ngờ Yasuko, và rằng mọi chứng cứ ngoại phạm cho đêm xảy ra án mạng đều có thể bị bẻ gãy. Nên ông không bảo vệ Yasuko cho đêm ấy. Ông tạo ra một đêm khác. Ngày hôm sau, ông giết một người vô gia cư không ai để ý đến, một người sẽ không bao giờ có ai đi tìm, biến thi thể ấy thành “Togashi”, và để Yasuko có chứng cứ ngoại phạm hoàn hảo cho đúng ngày mà cảnh sát tin là ngày án mạng. Hai mẹ con thật sự đã đi xem phim tối hôm ấy. Họ không nói dối. Chỉ là họ không biết mình đang được bảo vệ khỏi câu hỏi nào.
Cảnh sát điều tra sai ngày. Họ giải sai bài toán. Và Ishigami, nhà toán học, đã thiết kế mọi thứ để họ chỉ có thể giải sai.
Đó là bài toán thật. Không phải “ai giết Togashi”, mà là “ai là người chết bên bờ sông”. Một bài toán mà người ta không bao giờ nghĩ đến việc đặt ra.
Một số bài review tiếng Việt chê rằng việc cảnh sát nghi ngờ mẹ con Yasuko ngay lập tức là một lỗ hổng. Mình hiểu lời chê ấy. Nhưng mình nghĩ nó không phải lỗ hổng của Higashino, mà là của chính Ishigami: ông đã đoán trước rằng cảnh sát sẽ nghi ngờ bà, và thiết kế mọi thứ xoay quanh điều đó. Sự nghi ngờ là một phần của bài toán.
Cái giá
Và đây là chỗ mà Phía Sau Nghi Can X rời khỏi thể loại trinh thám.
Bài toán của Ishigami hoàn hảo. Nhưng nó có một cái giá mà ông sẵn lòng trả, còn ta, người đọc, thì không chắc. Một người vô gia cư đã chết. Một người không có liên quan gì đến câu chuyện, chỉ vì không ai quan tâm đến ông ta. Ishigami, người mà ta đã bắt đầu thương cảm, đã làm một điều khủng khiếp. Và ông làm nó với sự lạnh lùng của một người giải phương trình.
Mình nghĩ đây là điều khiến cuốn sách ám ảnh lâu đến vậy. Ta muốn coi Ishigami là một người đàn ông cô đơn đã yêu đến mức hy sinh. Và ông đúng là như thế. Nhưng tình yêu ấy cũng đã khiến ông coi mạng sống của một người khác như một biến số có thể loại bỏ. Sự hiến thân và sự tàn nhẫn, trong ông, là một.
Lý do để sống
Rồi ta biết vì sao Ishigami làm vậy.
Trước khi mẹ con Yasuko chuyển đến, Ishigami đã định tự tử. Một người đàn ông bị cuộc đời đẩy khỏi con đường mình mơ ước, sống một mình, không bạn bè, không mục đích. Ông đã chuẩn bị xong mọi thứ. Và đúng lúc ấy, có tiếng gõ cửa. Hai mẹ con người hàng xóm mới đến chào hỏi.
Chỉ vậy thôi. Một lời chào. Một khuôn mặt tươi cười. Và Ishigami quyết định sống tiếp.
Yasuko không biết điều đó. Bà chưa bao giờ biết. Với bà, Ishigami chỉ là người hàng xóm kỳ lạ, sáng nào cũng mua một hộp cơm. Với Ishigami, bà là lý do để ông còn ở trên đời. Và mọi thứ ông làm sau đó, kể cả việc giết một người vô tội, đều là cách ông trả món nợ mà người kia không hề biết mình đã cho.
Mình nghĩ đó là bi kịch thật sự của cuốn sách. Không phải là một vụ án. Mà là sự bất cân xứng giữa hai người. Một người cho đi tất cả. Một người không biết mình đã nhận được gì.
Điểm mù
Có một đoạn đối thoại giữa Ishigami và Yukawa mà mình nghĩ là chìa khóa để hiểu cách Ishigami suy nghĩ.
Ishigami kể về cách ông ra đề thi cho học sinh. Ông thích những bài toán trông như thuộc một dạng, nhưng thật ra thuộc dạng khác. Một bài trông như hình học, nhưng lời giải nằm ở hàm số. Học sinh sẽ lao vào giải theo hướng quen thuộc, và bế tắc. Không phải vì bài khó. Mà vì họ đã mặc định sai ngay từ đầu.
Đó chính xác là những gì ông làm với cảnh sát. Ông không làm cho vụ án khó giải. Ông làm cho nó trông như một vụ án khác. Cảnh sát lao vào điều tra chứng cứ ngoại phạm của Yasuko cho đêm Togashi chết, và không bao giờ đặt câu hỏi liệu người chết có thật là Togashi không. Một điểm mù được thiết kế cẩn thận.
Mình nghĩ điều này nói lên một điều về Higashino. Ông không chỉ viết về một vụ án thông minh. Ông viết về cách suy nghĩ, về việc con người ta bị dẫn dắt bởi những giả định mà mình không nhận ra. Và người đọc, cũng như cảnh sát, rơi vào đúng cái bẫy ấy. Ta đọc cả cuốn sách tin rằng mình đã biết mọi thứ, vì Higashino đã cho ta xem vụ án ngay từ chương đầu. Ta không bao giờ nghĩ rằng chính sự “biết trước” ấy là điểm mù.
P và NP
Câu hỏi mà Yukawa đặt ra cho Ishigami, tạo ra một bài toán không ai giải được hay giải nó thì khó hơn, không phải câu hỏi ngẫu nhiên. Nó là cách nói đơn giản của một trong những bài toán lớn nhất của toán học và khoa học máy tính: bài toán P và NP.
Nói một cách rất đơn giản, đó là câu hỏi: liệu mọi bài toán mà ta có thể kiểm tra lời giải một cách nhanh chóng, có phải cũng là bài toán mà ta có thể tìm ra lời giải một cách nhanh chóng không? Phần lớn các nhà toán học tin là không. Kiểm tra dễ hơn tìm ra. Nhưng chưa ai chứng minh được.
Trong cuốn sách, câu hỏi ấy trở thành một cuộc đối đầu giữa hai con người. Ishigami tạo ra bài toán. Yukawa phải giải nó. Và Higashino để câu hỏi lơ lửng: ai đang làm việc khó hơn?
Mình nghĩ câu trả lời mà cuốn sách đưa ra, cuối cùng, không phải toán học. Ishigami làm việc khó hơn, vì ông phải tính trước mọi bước của mọi người. Nhưng Yukawa thắng, vì ông chỉ cần tìm ra một sơ hở. Và sơ hở ấy không nằm trong logic của Ishigami. Nó nằm ở chỗ ông không bao giờ tính được: rằng những người ông bảo vệ cũng có lương tâm.
Giả thuyết Riemann
Có một chi tiết nhỏ mà mình rất thích. Ở một lúc, Yukawa mang đến cho Ishigami một bài báo, tự nhận đã bác bỏ giả thuyết Riemann, một trong những bài toán chưa giải nổi tiếng nhất. Ishigami thức trắng một đêm, và tìm ra chỗ sai.
Chi tiết ấy không phục vụ cốt truyện nhiều. Nhưng nó cho ta thấy Ishigami thật sự là ai. Một người có thể ngồi một mình cả đêm, say sưa với một bài toán mà cả thế giới chưa ai giải được, và vui sướng như một đứa trẻ khi tìm ra lỗi sai. Một người lẽ ra phải sống cả đời trong thế giới của những con số ấy, nếu cuộc đời không đẩy ông đi chỗ khác.
Và cũng vì thế, khi ông dùng chính trí tuệ ấy để giết một người, mình cảm thấy buồn hơn là sợ. Một bộ óc có thể chạm đến giả thuyết Riemann, cuối cùng lại được dùng để tính toán cách biến một người vô gia cư thành một cái xác không ai nhận ra.
Kẻ đeo bám
Có một phần của kế hoạch mà mình nghĩ nhiều người đọc lần đầu hiểu sai.
Giữa câu chuyện, Yasuko bắt đầu gặp lại Kudo, một người khách quen cũ từ thời bà còn làm ở quán rượu, giờ là chủ một công ty in. Ông tử tế, ổn định, và rõ ràng quan tâm đến bà. Rồi Yasuko bắt đầu nhận được những lá thư nặc danh, những lời cảnh báo đầy ghen tuông về Kudo. Và ta nhận ra người viết là Ishigami.
Lần đầu đọc, mình nghĩ đây là lúc Ishigami lộ ra bộ mặt thật: một kẻ đeo bám, ghen tuông, chiếm hữu. Sự hiến thân của ông hóa ra chỉ là một dạng ám ảnh.
Nhưng đến cuối cuốn sách, ta hiểu rằng những lá thư ấy cũng là một phần của bài toán. Ishigami đang tự dựng nên hình ảnh một kẻ đeo bám. Để khi cần, ông có thể ra đầu thú với tư cách là kẻ đã giết Togashi vì ghen tuông với Yasuko. Một động cơ hợp lý. Một kẻ sát nhân đáng ghét. Và Yasuko, trong mắt mọi người, sẽ là nạn nhân của một gã hàng xóm điên rồ.
Mình nghĩ đây là phần “hiến thân” sâu nhất của Ishigami. Ông không chỉ hy sinh tự do của mình. Ông hy sinh cả hình ảnh của mình trong mắt người phụ nữ ông yêu. Ông chấp nhận để Yasuko sợ hãi ông, ghê tởm ông, nghĩ rằng ông là một kẻ biến thái, miễn là bà được an toàn.
Đặt cạnh Ác Ý, cuốn sách cũng của Higashino mà mình chấm chín điểm, mình thấy một sự đối xứng kỳ lạ. Ở Ác Ý, kẻ sát nhân dựng nên những bằng chứng giả để phá hủy hình ảnh của người khác sau khi chết. Ở Phía Sau Nghi Can X, kẻ sát nhân dựng nên những bằng chứng giả để phá hủy hình ảnh của chính mình. Cùng một thủ pháp. Một bên vì ác ý. Một bên vì tình yêu.
Tiếng thét
Cái kết của Phía Sau Nghi Can X, mình sẽ không kể chi tiết những gì Yukawa làm hay những gì Yasuko chọn. Chỉ nói rằng có một tiếng thét ở trang cuối. Một tiếng thét của một người đàn ông đã tính toán mọi thứ, trừ một điều.
Bài review trên Spiderum và nhiều bài khác đều nhắc đến cú twist như điều ấn tượng nhất của cuốn sách. Mình đồng ý rằng nó ấn tượng. Nhưng mình nghĩ thứ thật sự ở lại không phải cú twist, mà là tiếng thét ấy. Bởi vì trong một cuốn sách mà mọi thứ đều được tính toán, đó là khoảnh khắc duy nhất không ai tính trước được. Khoảnh khắc mà phương trình hoàn hảo của Ishigami gặp phải biến số duy nhất mà ông không kiểm soát: lòng người.
Yukawa
Mình cũng muốn nói vài lời về Yukawa, vì ông dễ bị quên giữa bi kịch của Ishigami.
Yukawa giải được bài toán. Nhưng ông không vui. Ông biết rằng giải được nó nghĩa là phá hủy thứ duy nhất mà người bạn cũ của mình còn có. Có những lúc trong truyện, Yukawa gần như muốn mình sai. Ông là một nhà khoa học, tin vào sự thật. Nhưng lần này, sự thật sẽ làm tổn thương tất cả mọi người.
Higashino đặt hai thiên tài cạnh nhau không phải để xem ai giỏi hơn. Mà để cho thấy rằng trí tuệ, dù ở đỉnh cao, cũng không bảo vệ được con người khỏi cô đơn. Một người dùng trí tuệ để che giấu. Một người dùng trí tuệ để tìm ra. Và cả hai đều thua.
Lời kết
Mười điểm. Phía Sau Nghi Can X đã giành giải Naoki, một trong những giải thưởng văn học danh giá nhất Nhật Bản, và bản tiếng Anh được đề cử giải Edgar. Nó đã được chuyển thể thành phim ở Nhật, Hàn, Trung, Ấn. Nhưng mình nghĩ không bản chuyển thể nào có được sức nặng của trang giấy, vì sức nặng ấy nằm ở những gì Ishigami không nói ra.
Cuốn sách có những chỗ chưa hoàn hảo. Một số tình tiết điều tra của cảnh sát hơi tiện lợi. Một số độc giả thấy phần sau cú lật làm giảm dư âm. Nhưng mình nghĩ ít có cuốn trinh thám nào mà sau khi gấp sách lại, điều người ta nghĩ đến không phải là trò ảo thuật của tác giả, mà là một người đàn ông béo, ít nói, sáng nào cũng mua một hộp cơm, chỉ để được nhìn thấy một nụ cười.
Sự hiến thân của nghi can X. Cái tên mà bản dịch đã đánh rơi. Và là điều duy nhất thật sự quan trọng trong cuốn sách.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- [Tóm tắt & Review sách] “Phía sau nghi can X”: Một vụ án — Một tình yêu — YBOX
- Review: Phía sau nghi can X — Spiderum
- Review Phía sau nghi can X — Higashino Keigo — Quidinh
- Review sách Phía sau nghi can X — Hiệu sách Minds
Tiếng Anh
- The Devotion of Suspect X — Wikipedia
- Phía sau Nghi can X — Goodreads