Về danh sách bài viết
Post 17/11/2026 10 phút đọc

Taxi Driver | Tài Xế Taxi | Kẻ Cô Đơn Của Chúa

Phân tích — Martin Scorsese, Paul Schrader, 1976

Poster Taxi Driver Taxi Driver (1976) — đạo diễn Martin Scorsese, kịch bản Paul Schrader.

Một chiếc taxi trong làn hơi nước

Taxi Driver mở đầu bằng một chiếc xe taxi màu vàng, chạy chậm qua một đám hơi nước bốc lên từ cống ngầm New York, trong bóng đêm, như một con thú bước ra từ địa ngục. Tiếng kèn saxophone trầm, chậm, buồn. Rồi cận cảnh đôi mắt của người lái xe, nhìn qua kính, đảo qua đảo lại, dưới ánh đèn neon đỏ.

Người lái xe tên là Travis Bickle. Hai mươi sáu tuổi. Cựu lính Thủy quân Lục chiến. Bị mất ngủ. Anh xin chạy taxi ca đêm, vì dù sao anh cũng không ngủ được. Anh nói với người quản lý rằng anh sẵn sàng chạy bất cứ đâu, bất cứ lúc nào, kể cả những khu mà tài xế khác không dám đến.

Bài phân tích trên trang 35mm gọi 45 phút đầu của Taxi Driver là bức chân dung của “hình tượng người đàn ông cô đơn”. Mình nghĩ đó là bức chân dung về sự cô đơn chính xác nhất mà điện ảnh từng vẽ.

Người viết sợ trở thành nhân vật của mình

Câu chuyện của Travis bắt đầu từ chính người viết ra anh.

Đầu những năm 1970, Paul Schrader là một nhà phê bình phim trẻ ở Los Angeles, và cuộc đời anh đang sụp đổ. Hôn nhân tan vỡ. Anh mất việc. Anh không có nhà, ngủ trong ô tô, lang thang suốt đêm qua những rạp chiếu phim khiêu dâm, uống rượu, đau dạ dày đến mức phải nhập viện. Anh nhận ra suốt nhiều tuần liền, anh không nói chuyện với một ai.

Trong bệnh viện, anh viết kịch bản Taxi Driver, theo nhiều nguồn, chỉ trong khoảng hai tuần. Sau này anh nói rằng nếu không viết về Travis, anh sợ mình sẽ trở thành Travis.

Đó là lý do Taxi Driver có cảm giác chân thực đến khó chịu. Nó không phải là một nhà làm phim nhìn từ bên ngoài vào một kẻ cô độc. Nó là một kẻ cô độc viết ra chính mình, để không phải sống nó.

New York

Martin Scorsese quay Taxi Driver vào mùa hè năm 1975, giữa lúc New York đang ở đáy của sự suy tàn. Thành phố gần như phá sản. Tội phạm tràn lan. Khu Quảng trường Thời đại đầy những rạp phim khiêu dâm, những gã ma cô, những gái mại dâm vị thành niên. Có một cuộc đình công của công nhân vệ sinh, và rác chất đống trên vỉa hè.

Và Scorsese quay thành phố ấy qua kính chắn gió của chiếc taxi. Những con phố ướt mưa, ánh đèn neon phản chiếu trên mặt đường. Những khuôn mặt lướt qua. Những vị khách ngồi ở ghế sau, nói chuyện như thể Travis không có mặt. Có một vị khách, do chính Scorsese đóng, ngồi trong xe, nhìn lên cửa sổ một căn hộ nơi vợ ông ta đang ngoại tình, và nói về khẩu súng mà ông ta sẽ dùng để bắn cô ấy. Travis lắng nghe, im lặng.

Mỗi đêm, Travis rửa máu khỏi băng ghế sau. Và anh viết nhật ký. Anh viết rằng một ngày, một cơn mưa thật sự sẽ đến, và rửa sạch hết những thứ cặn bã khỏi đường phố.

Kẻ cô đơn của Chúa

Có một câu trong nhật ký của Travis mà về sau được dùng làm tiêu đề cho nhiều bài viết về bộ phim: anh tự gọi mình là “kẻ cô đơn của Chúa”. Cụm từ ấy Schrader mượn từ một bài tiểu luận của nhà văn Thomas Wolfe, về sự cô đơn như một thân phận không thể tránh khỏi của con người hiện đại.

Một bài trên Spiderum lấy cụm từ ấy làm tiêu đề, và đặt câu hỏi: lối đi nào cho “kẻ cô đơn của Chúa”? Bài viết nối Travis Bickle với Arthur Fleck trong Joker (2019), một bộ phim chịu ảnh hưởng trực tiếp và công khai từ Taxi Driver. Mình nghĩ đó là một so sánh rất đúng. Cả hai đều là những người đàn ông bị xã hội bỏ qua, cố gắng kết nối, thất bại, và cuối cùng biến sự cô đơn thành bạo lực.

Nhưng Travis không hiểu mình cô đơn. Đó là điều làm anh đáng sợ hơn. Anh nghĩ mình là người duy nhất tỉnh táo trong một thành phố bẩn thỉu. Anh nghĩ vấn đề nằm ở những người khác.

Betsy

Travis nhìn thấy Betsy (Cybill Shepherd) qua cửa kính văn phòng tranh cử của một ứng viên tổng thống. Một cô gái tóc vàng, mặc váy trắng, xinh đẹp, thanh lịch. Anh viết trong nhật ký rằng cô như một thiên thần giữa đống rác rưởi này.

Và anh làm một điều can đảm: anh bước vào, mời cô đi uống cà phê. Cô đồng ý, vì tò mò. Họ nói chuyện. Travis vụng về, kỳ quặc, nhưng có một sự chân thành lạ lùng. Cô thấy anh thú vị. Cô đồng ý đi xem phim với anh.

Và Travis đưa cô đến một rạp chiếu phim khiêu dâm.

Đó là cảnh đau nhất của bộ phim, theo một cách rất khó tả. Không phải vì Travis độc ác. Mà vì anh thật sự không hiểu. Đó là nơi anh vẫn đến mỗi đêm. Đó là thứ phim duy nhất anh biết. Anh không biết người ta hẹn hò như thế nào. Betsy bỏ đi, giận dữ. Travis gọi điện cho cô nhiều lần. Có một cảnh mà Scorsese làm một việc rất lạ: trong lúc Travis nói chuyện điện thoại, bị từ chối, máy quay từ từ lia sang một bên, nhìn vào một hành lang trống. Như thể chính bộ phim không chịu nổi việc nhìn vào nỗi nhục nhã của anh.

Một bài trên Góc Điện Ảnh gọi Travis là “gã đàn ông cô đơn nhất New York”. Và một bài phân tích khác nhận xét rằng cảnh Travis nói với Betsy rằng anh đã nhìn cô qua cửa kính là khoảnh khắc cô đơn nhất của anh trong cả bộ phim. Mình đồng ý. Anh luôn nhìn thế giới qua một tấm kính: kính chắn gió của chiếc taxi, cửa kính văn phòng tranh cử. Và anh không bao giờ thật sự bước qua được.

”Mày đang nói với tao à?”

Sau khi bị Betsy từ chối, Travis bắt đầu thay đổi. Anh mua súng. Rất nhiều súng. Anh tập thể dục, ăn kiêng, đốt cháy cơ thể. Anh tự chế một thiết bị trượt để khẩu súng bắn ra từ ống tay áo. Và anh đứng trước gương.

“Mày đang nói với tao à? Mày đang nói với tao à? Còn ai khác ở đây nữa đâu?”

Theo nhiều nguồn, Robert De Niro đã ứng tác câu thoại ấy. Kịch bản chỉ ghi rằng Travis nói chuyện với chính mình trong gương. Và câu thoại ấy trở thành một trong những câu nổi tiếng nhất lịch sử điện ảnh Mỹ.

Mình nghĩ ít ai để ý đến điều buồn nhất trong cảnh ấy: Travis đang tưởng tượng ra một cuộc đối đầu, một người nào đó đang nói chuyện với anh. Nhưng không có ai cả. Câu hỏi “còn ai khác ở đây nữa đâu?” là câu trả lời. Không có ai khác. Chưa bao giờ có ai khác. Người duy nhất nói chuyện với Travis là chính anh, trong gương.

Iris

Rồi Travis gặp Iris (Jodie Foster), một cô bé mười hai tuổi làm gái mại dâm, bị một gã ma cô tên Sport (Harvey Keitel) kiểm soát. Cô bé lên taxi của anh, cố trốn đi, rồi bị Sport kéo ra.

Travis quyết định cứu Iris. Anh hẹn gặp cô bé, đưa cô đi ăn sáng, nói rằng cô nên về nhà với bố mẹ, đi học. Iris, mười hai tuổi, nhìn anh với vẻ ngạc nhiên, như nhìn một người lớn kỳ quặc.

Và đây là điều mà mình nghĩ Taxi Driver làm rất tinh tế: ta không biết Travis muốn cứu Iris vì lòng tốt, hay vì anh cần một lý do. Anh đã thất bại với Betsy. Anh đã định ám sát ứng viên tổng thống mà Betsy làm việc cho, và thất bại. Anh cần một mục đích, bất cứ mục đích nào, để biện minh cho cơn giận đã tích tụ trong mình. Iris là mục đích ấy.

Cái kết

Cuộc thảm sát ở cuối phim là một trong những cảnh bạo lực khó xem nhất của thập niên 1970. Travis, đầu cạo kiểu mohawk, xông vào nhà thổ, giết Sport, giết người gác cửa, giết một khách làng chơi, bị bắn nhiều phát. Máu khắp nơi. Iris ngồi co ro trong góc, khóc. Travis, bị thương nặng, ngồi xuống ghế sô-pha, đặt ngón tay lên thái dương như một khẩu súng, và bóp. Không còn viên đạn nào.

Cảnh sát ập vào. Máy quay bay lên trần nhà, chậm rãi, lướt qua những xác chết, những vũng máu, những bức tường bê bết, ra hành lang, ra đường phố, nơi đám đông đang tụ tập.

Để tránh bị xếp loại phim cấm, Scorsese phải làm nhạt màu đỏ của máu trong cảnh này, khiến nó ngả sang màu nâu xỉn. Ông nói về sau rằng ông thấy hiệu ứng ấy còn đáng sợ hơn, như một bức ảnh cũ bị phai.

Và rồi phần kết, mà người ta tranh cãi đến tận bây giờ. Travis sống sót. Báo chí ca ngợi anh như một người hùng đã giải cứu một cô bé khỏi bọn tội phạm. Bố mẹ của Iris gửi thư cảm ơn. Và Betsy lên taxi của anh, nhìn anh qua gương chiếu hậu với ánh mắt ngưỡng mộ. Travis chở cô về, không lấy tiền, và lái đi.

Phần kết ấy là thật, hay là ảo giác của một người đàn ông đang hấp hối? Một số bài viết tiếng Việt cho rằng việc truyền thông ca ngợi Travis chỉ là ảo tưởng. Schrader thì nói ông hình dung cái kết như một vòng tròn khép lại: Travis không được cứu rỗi, mà chỉ quay về điểm xuất phát. Ở khoảnh khắc cuối cùng, Travis liếc vào gương chiếu hậu, như thể nhìn thấy một thứ gì đó, và có một tiếng nhạc chói tai vang lên. Quả bom hẹn giờ vẫn đang đếm.

Mình nghĩ cái kết đáng sợ nhất không phải là nó là ảo giác. Mà là nó có thể là thật. Rằng một xã hội có thể biến một kẻ suýt giết một ứng viên tổng thống thành người hùng, chỉ vì những người anh giết tình cờ là những kẻ xấu.

Ngoài màn ảnh

Năm 1981, một người đàn ông tên John Hinckley Jr. bắn tổng thống Ronald Reagan. Hắn bị ám ảnh bởi Taxi Driver, đã xem nó hàng chục lần, và bị ám ảnh bởi Jodie Foster. Hắn nói rằng hắn bắn tổng thống để gây ấn tượng với cô.

Mình kể điều này không phải để nói rằng Taxi Driver có lỗi. Mà để nói rằng bộ phim đã chạm vào một thứ rất thật. Travis Bickle không phải một nhân vật hư cấu đơn thuần. Anh là một kiểu người tồn tại ngoài đời, những người đàn ông cô đơn, giận dữ, bị lãng quên, và có súng. Schrader viết về anh để không trở thành anh. Và có những người xem đã nhìn vào anh, và thấy chính mình.

Lời kết

Chín điểm. Taxi Driver thắng giải Cành Cọ Vàng tại Cannes năm 1976. Đó là bộ phim cuối cùng mà nhà soạn nhạc huyền thoại Bernard Herrmann, người làm nhạc cho Psycho và Vertigo của Hitchcock, hoàn thành. Ông mất chỉ một ngày sau khi thu âm xong. Tiếng saxophone buồn của ông vang lên suốt bộ phim, như tiếng than của một thành phố về đêm.

Spiderum có cả một loạt bài về Travis Bickle, và một bài khác gọi bộ phim là câu chuyện về sự cô lập. Mình nghĩ đúng vậy. Gần năm mươi năm sau, trong một thế giới mà ta kết nối với nhau nhiều hơn bao giờ hết qua những màn hình, Taxi Driver vẫn là một lời nhắc rằng ta có thể ở giữa một thành phố tám triệu người, và vẫn chỉ nói chuyện với chính mình trong gương.


Nguồn tham khảo:

Tiếng Việt

Tiếng Anh