The Butterfly Effect | Hiệu Ứng Cánh Bướm | Buông Tay Để Cứu Người Mình Yêu
Phân tích — Eric Bress, J. Mackye Gruber, 2004
The Butterfly Effect (2004) — đạo diễn và biên kịch Eric Bress, J. Mackye Gruber.
Bài viết phân tích toàn bộ cốt truyện và các cái kết.
Một cánh bướm ở Brazil
Năm 1972, nhà khí tượng học người Mỹ Edward Lorenz trình bày một bài nói chuyện với một tiêu đề kỳ lạ: liệu một cái vỗ cánh của một con bướm ở Brazil có thể gây ra một cơn lốc xoáy ở Texas?
Ông đang nói về lý thuyết hỗn loạn: trong những hệ thống phức tạp như thời tiết, một thay đổi nhỏ đến mức gần như không thể đo được ở điểm bắt đầu có thể dẫn đến những khác biệt khổng lồ ở điểm kết thúc. Không phải vì cánh bướm mạnh. Mà vì thế giới là một chuỗi những mắt xích, và mỗi mắt xích nhỏ có thể làm lệch hướng mọi thứ sau nó.
The Butterfly Effect mở đầu bằng một dòng chữ về lý thuyết ấy. Và rồi nó kể câu chuyện của một chàng trai đã cố gắng sửa lại những cánh bướm trong quá khứ của mình. Và mỗi lần, cơn lốc xoáy lại đến từ một hướng khác.
Những khoảng trống
Evan Treborn, khi còn nhỏ, có những khoảng trống trong trí nhớ. Những lúc anh “mất điện”: anh đang ở một nơi, làm một việc, và rồi đột nhiên ở một nơi khác, không nhớ những gì đã xảy ra ở giữa. Bác sĩ khuyên mẹ anh cho anh viết nhật ký, ghi lại mọi thứ mỗi ngày, để giúp trí nhớ.
Và những khoảng trống ấy luôn xảy ra vào những khoảnh khắc tồi tệ nhất. Khi anh và cô bạn hàng xóm Kayleigh bị cha cô, George, ép tham gia vào một đoạn phim kinh tởm trong tầng hầm. Khi anh và những đứa bạn đặt một quả pháo vào hộp thư của một gia đình, và có chuyện khủng khiếp xảy ra. Khi Tommy, anh trai của Kayleigh, một đứa trẻ bạo lực, làm điều không thể tha thứ với con chó của Evan.
Bảy năm sau, Evan (Ashton Kutcher) là một sinh viên đại học, đã không còn bị mất trí nhớ nữa. Một đêm, anh đọc lại cuốn nhật ký cũ. Và khi đọc, những dòng chữ bắt đầu rung lên. Căn phòng xoay tròn. Và anh ở đó. Anh ở trong cơ thể của chính mình khi còn nhỏ, đúng vào khoảnh khắc mà anh đã quên. Những khoảng trống trong trí nhớ của anh không phải là bệnh. Chúng là những lúc người lớn Evan quay về.
Sửa chữa
Và Evan nhận ra mình có thể thay đổi quá khứ.
Anh tìm lại Kayleigh (Amy Smart), cô bạn thời thơ ấu, người anh đã yêu từ nhỏ. Cô làm phục vụ bàn ở một quán ăn rẻ tiền, cuộc sống tan nát, bị chấn thương bởi những gì cha cô đã làm. Khi Evan nhắc lại chuyện cũ, cô về nhà và tự tử.
Evan đau đớn. Và anh quay về quá khứ. Anh quay lại đúng ngày ở tầng hầm, và nói với George những lời khiến ông ta không dám làm hại Kayleigh nữa. Và anh tỉnh dậy ở hiện tại: Kayleigh còn sống, hạnh phúc, là bạn gái của anh.
Nhưng giờ Tommy, anh trai của cô, người đã bị cha trút giận thay cho em gái, trở thành một kẻ còn bạo lực hơn. Và Evan giết Tommy để bảo vệ Kayleigh. Anh vào tù.
Anh quay về quá khứ lần nữa. Sửa một thứ khác. Và thứ khác lại hỏng. Một người bạn bị tâm thần. Mẹ anh bị ung thư phổi. Chính anh mất cả hai tay trong một vụ nổ. Kayleigh trở thành gái mại dâm, nghiện ngập.
Mỗi lần Evan cố cứu một người, một người khác lại bị tổn thương. Mỗi lần anh sửa một vết nứt, một vết nứt khác lại xuất hiện ở chỗ khác. Bài trên Sách Vui mô tả Evan là nhân vật khốn khổ nhất, khi anh hết lần này đến lần khác cố gắng sửa chữa những sai lầm không phải của mình.
Những vết thương của não
Và có một cái giá mà Evan phải trả trực tiếp. Mỗi lần anh quay về quá khứ và thay đổi nó, não anh phải ghi nhận cả một cuộc đời mới: bảy năm ký ức mới, đột ngột, cùng lúc. Mũi anh chảy máu. Đầu anh đau như búa bổ. Các bác sĩ chụp não anh và nói rằng nó trông như não của một người đã sống tám mươi năm.
Và Evan phát hiện ra rằng cha anh, người đã bị nhốt trong bệnh viện tâm thần suốt từ khi anh còn nhỏ, cũng có khả năng ấy. Cha anh đã cố sửa quá khứ, nhiều lần, và đã phát điên. Cha anh cố giết anh khi anh còn bé, để ngăn anh trở thành mình.
Mình nghĩ đó là một chi tiết rất hay mà nhiều người bỏ qua. The Butterfly Effect không chỉ nói về việc thay đổi quá khứ là nguy hiểm. Nó nói rằng việc không chấp nhận quá khứ có thể làm một người phát điên. Cha của Evan đã không thể buông. Và Evan đang đi trên đúng con đường ấy.
Bốn cái kết
The Butterfly Effect có một điều đặc biệt: theo Wikipedia tiếng Việt, bộ phim có bốn cái kết khác nhau đã được quay. Và mỗi cái kết nói một điều khác nhau về câu chuyện.
Ở cả bốn cái kết, Evan đi đến cùng một nhận thức: thứ duy nhất gây ra mọi đau khổ là chính anh. Mỗi phiên bản của cuộc đời mà Kayleigh bị tổn thương đều là những phiên bản mà Evan có mặt trong đời cô. Nếu anh không bao giờ ở bên cạnh cô, cô sẽ được an toàn.
Cái kết chiếu rạp. Evan quay về lần cuối, đến ngày đầu tiên anh gặp Kayleigh, ở một bữa tiệc sinh nhật khi họ còn nhỏ. Và anh nói với cô bé những lời tàn nhẫn, khiến cô sợ hãi và tránh xa anh. Vì vậy, cô sẽ không ở lại sống với người cha đáng sợ, mà về sống với mẹ ở một nơi khác. Cuộc đời họ không bao giờ chạm vào nhau.
Tám năm sau, ở New York, Evan, giờ là một người đàn ông thành đạt, đi trên vỉa hè. Một người phụ nữ đi ngược chiều. Kayleigh. Xinh đẹp, hạnh phúc. Họ đi ngang qua nhau. Cả hai cùng dừng lại một giây, như có một cảm giác quen thuộc mơ hồ. Cô nhìn lại. Anh nhìn lại. Và anh tiếp tục bước đi.
Trên nền bài hát Stop Crying Your Heart Out của Oasis.
Cái kết “có hậu”. Họ đi ngang qua nhau, dừng lại, nói chuyện. Một khả năng mở ra.
Cái kết mở. Evan, sau khi do dự, quay lại, đi theo Kayleigh.
Cái kết của đạo diễn. Và cái kết thứ tư, cái kết đen tối nhất, mà theo nhiều nguồn là cái kết mà các đạo diễn muốn, và được dùng trong bản Director’s Cut.
Cái kết trong bụng mẹ
Trong cái kết này, Evan nhận ra rằng không chỉ Kayleigh, mà tất cả những người xung quanh anh đều bị tổn thương vì anh tồn tại. Và nếu anh không bao giờ được sinh ra, khả năng nguy hiểm của anh cũng sẽ không bao giờ tồn tại.
Evan tìm thấy một đoạn băng video về ngày anh chào đời. Anh quay về. Và anh ở trong bụng mẹ. Và anh dùng chính dây rốn của mình, để không bao giờ được sinh ra.
Trước đó trong bản Director’s Cut, có một chi tiết được gài sẵn: một thầy bói đọc chỉ tay của Evan, và nói rằng anh không có đường sinh mệnh. Rằng anh không nên tồn tại. Và mẹ anh kể rằng bà đã sảy thai hai lần trước khi sinh anh. Những đứa con ấy, có lẽ, cũng có cùng khả năng, và đã cùng đưa ra lựa chọn ấy.
Bài trên trang Walkingdeadtr nhận xét rằng đây là cái kết gây tranh cãi nhất, và nếu được dùng cho bản chiếu rạp, nó có lẽ sẽ là một trong những cái kết gây sốc nhất của phim khoa học viễn tưởng.
Cái kết nào đúng?
Mình nghĩ mỗi cái kết nói về một cách hiểu khác nhau về tình yêu.
Cái kết của đạo diễn nói rằng cách duy nhất để không làm tổn thương người khác là không tồn tại. Đó là một cái kết tuyệt vọng, gần như hư vô.
Cái kết có hậu nói rằng tình yêu đích thực có thể vượt qua mọi thứ, kể cả thời gian. Đó là một cái kết dễ chịu, nhưng mình nghĩ nó phản bội những gì cả bộ phim đã xây dựng.
Và cái kết chiếu rạp, cái kết mà hầu hết mọi người biết đến, nói rằng đôi khi, yêu một người nghĩa là buông tay họ. Không phải vì không yêu nữa. Mà vì yêu đủ nhiều để để họ đi, để họ có một cuộc đời tốt hơn, một cuộc đời không có mình.
Bài trên Sách Vui cho rằng cái kết chiếu rạp là cái kết phù hợp nhất, vì sau cùng Evan đã được giải thoát, nhưng vẫn để lại dư âm đủ lớn trong tâm trí người xem. Mình đồng ý. Cảnh hai người đi ngang qua nhau trên vỉa hè, một khoảnh khắc nhận ra mơ hồ, rồi tiếp tục bước đi, là một trong những cái kết buồn và đẹp nhất mà mình từng thấy trong một phim thương mại. Evan đã sống qua hàng chục cuộc đời. Và trong cuộc đời cuối cùng, anh chọn cuộc đời không có cô.
Một bộ phim bị chê
Để công bằng: The Butterfly Effect bị giới phê bình chê thậm tệ khi ra mắt năm 2004. Họ chê kịch bản lộn xộn, những chủ đề ghê rợn như lạm dụng trẻ em được dùng để gây sốc, diễn xuất của Ashton Kutcher, khi ấy nổi tiếng với những vai hài nhảm, quá non cho một vai nặng như vậy. Nhưng bộ phim lại thành công lớn ở phòng vé, và theo thời gian, trở thành một trong những bộ phim về du hành thời gian được nhắc đến nhiều nhất của thập niên 2000.
Mình hiểu những lời chê ấy. Phim có những đoạn thô, những đoạn cố gây sốc quá mức. Nhưng mình nghĩ ý tưởng trung tâm của nó mạnh đến mức vượt qua những khuyết điểm ấy. Và cảnh cuối trên vỉa hè, với bài hát của Oasis, là thứ mà mình vẫn nhớ, gần hai mươi năm sau.
Lời kết
Chín điểm. The Butterfly Effect không phải bộ phim hoàn hảo. Nhưng nó là một trong những bộ phim hiếm hoi về du hành thời gian mà câu hỏi trung tâm không phải là khoa học, mà là tình yêu. Không phải “làm sao để thay đổi quá khứ”, mà là “khi nào thì nên ngừng cố thay đổi nó”.
Ai trong chúng ta cũng từng muốn quay lại một khoảnh khắc nào đó, nói một câu khác, làm một điều khác. The Butterfly Effect nhắc rằng mỗi cánh bướm ta cố sửa có thể gây ra một cơn bão ở nơi khác. Và rằng đôi khi, điều tốt nhất ta có thể làm cho người mình yêu là để họ đi ngang qua mình trên vỉa hè, và tiếp tục bước.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- The Butterfly Effect (Hiệu ứng cánh bướm) — Wikipedia tiếng Việt, về bốn cái kết
- Giải thích phim Hiệu Ứng Cánh Bướm — Sách Vui
- Review phim Hiệu Ứng Cánh Bướm — Khi một quyết định nhỏ có thể thay đổi cả cuộc đời — Walkingdeadtr
- Tóm tắt phim Hiệu ứng cánh bướm — Ngọc Sơn
Tiếng Anh
- The Butterfly Effect movie ending explained — Looper
- The Butterfly Effect’s best alternate movie endings — ScreenCrush
- The Butterfly Effect at 20 — South China Morning Post
- The Butterfly Effect — Wikipedia