The End of Evangelion | 新世紀エヴァンゲリオン劇場版 | Con Nhím Chọn Bị Đau
Phân tích — Hideaki Anno, Gainax, 1997
The End of Evangelion (1997) — Hideaki Anno, Gainax, Production I.G.
Bài viết phân tích toàn bộ cái kết của Neon Genesis Evangelion và The End of Evangelion.
Câu chuyện về những con nhím
Một tập trong những tập đầu của Neon Genesis Evangelion mang một cái tên lạ: Nghịch lý của con nhím. Ở đoạn này, Ritsuko, nhà khoa học của NERV, giải thích cho Misato về một ngụ ngôn của triết gia Đức Arthur Schopenhauer.
Vào một ngày mùa đông giá lạnh, một đàn nhím xích lại gần nhau để sưởi ấm. Nhưng càng lại gần, những chiếc gai của chúng càng đâm vào nhau. Đau, chúng tách ra. Lạnh, chúng lại xích lại. Cứ thế, cho đến khi chúng tìm được một khoảng cách vừa đủ: không quá gần để làm đau nhau, không quá xa để chết rét.
Đó là Shinji Ikari. Đó là mọi nhân vật trong Evangelion. Và nếu phải tóm The End of Evangelion trong một câu, mình sẽ nói thế này: đó là câu chuyện về một con nhím được trao cơ hội vứt bỏ toàn bộ gai của mình, cùng với gai của tất cả những con nhím khác, để không ai phải đau nữa. Và nó từ chối.
Hai cái kết
Trước khi phân tích, cần một chút bối cảnh. Neon Genesis Evangelion phát sóng trên truyền hình Nhật Bản năm 1995 đến 1996, hai mươi sáu tập, do Hideaki Anno đạo diễn ở studio Gainax. Bề ngoài, nó là một anime robot khổng lồ: một cậu bé mười bốn tuổi bị cha ép lái một cỗ máy sinh học tên Eva để chiến đấu với những sinh vật bí ẩn gọi là Thiên thần. Nhưng càng về cuối, bộ phim càng rời xa hành động, đi sâu vào tâm lý nhân vật, cho đến khi hai tập cuối diễn ra gần như hoàn toàn trong đầu Shinji: những bản phác thảo bút chì, chữ chạy trên màn hình trắng, những câu hỏi về bản thân, và cuối cùng là cảnh mọi nhân vật đứng vòng quanh Shinji, vỗ tay và nói “Chúc mừng”.
Rất nhiều người xem thấy bị phản bội. Lý do của cái kết ấy đến giờ vẫn còn tranh cãi: có nguồn nói Gainax hết tiền và hết thời gian; Anno thì nói đó đơn giản là phản ánh tâm trạng của ông lúc bấy giờ. Một năm sau, Gainax làm một bộ phim điện ảnh để Anno có thời gian và tự do kể lại cái kết: Death & Rebirth, rồi The End of Evangelion, ra rạp tháng 7 năm 1997.
Cách hiểu phổ biến nhất, dù chưa bao giờ được đội sản xuất xác nhận chính thức, là hai cái kết không loại trừ nhau. Hai tập cuối bản truyền hình kể phần bên trong: những gì diễn ra trong tâm trí Shinji. The End of Evangelion kể phần bên ngoài: những gì diễn ra với thế giới cùng lúc ấy. Xem cả hai mới thấy đủ.
Bốn năm trầm cảm
Không thể nói về Evangelion mà không nói về Hideaki Anno.
Theo Wikipedia tiếng Việt, Anno rơi vào trầm cảm sau khi hoàn thành Nadia: The Secret of Blue Water và sau thất bại của một dự án khác. Ông xây dựng Evangelion như một ẩn dụ cho bốn năm trầm cảm của chính mình. Shinji, cậu bé không muốn lái Eva, không muốn sống, không biết mình có đáng được yêu thương không, là Anno. Misato, người phụ nữ dùng sự vui vẻ để che giấu nỗi trống rỗng, cũng là Anno. Asuka, cô gái cần được công nhận đến mức sụp đổ khi bị đánh bại, cũng là Anno.
Một bài trên Thế giới Điện ảnh mô tả Shinji là một đứa trẻ từ nhỏ đã bị cha bỏ rơi và luôn nghi ngờ giá trị của bản thân. Mình nghĩ đó là chìa khóa. Câu hỏi trung tâm của Evangelion không phải “con người có thắng được Thiên thần không”. Mà là “tôi có đáng được tồn tại không, nếu tôi không làm điều người khác muốn?”
Một bài viết trên blog Tôi yêu văn hóa Nhật Bản xếp Evangelion vào nhóm anime “giải cấu trúc”: những tác phẩm lấy một thể loại quen thuộc, ở đây là anime robot khổng lồ, rồi tháo nó ra từng mảnh để xem bên dưới có gì. Trong những bộ anime robot trước đó, cậu bé lái robot là người hùng. Trong Evangelion, cậu bé ấy là một đứa trẻ bị chấn thương tâm lý, bị người lớn lợi dụng, nôn mửa sau mỗi trận chiến. The End of Evangelion là bước giải cấu trúc cuối cùng: nó tháo cả khán giả ra.
Lá chắn của trái tim
Trong Evangelion, các Eva và các Thiên thần đều có một thứ gọi là AT Field, một trường năng lượng vô hình bảo vệ chúng khỏi mọi đòn tấn công. Khá lâu sau, ta mới biết AT Field là gì: nó là bức tường mà mọi sinh vật có linh hồn đều mang theo, ranh giới phân tách “tôi” với “người khác”. Mỗi con người đều có một AT Field. Đó là thứ giữ cho ta là chính ta, và cũng là thứ khiến ta không bao giờ thật sự chạm được vào người khác.
AT Field chính là gai của con nhím.
Và kế hoạch bí mật mà cha của Shinji, Gendo Ikari, cùng tổ chức SEELE theo đuổi suốt bộ phim, Dự án Hoàn thiện Nhân loại (Human Instrumentality Project), là xóa bỏ mọi AT Field. Hòa tan tất cả linh hồn loài người vào một thực thể duy nhất. Không còn ranh giới, không còn cô đơn, không còn hiểu lầm, không còn tổn thương. Không còn những con nhím. Chỉ còn một khối ấm áp duy nhất.
Nghe có vẻ là một thiên đường. Và đó là điều khiến The End of Evangelion đáng sợ: nó không trình bày Instrumentality như một âm mưu độc ác. Nó trình bày nó như một lời mời gần như không thể từ chối.
”Đến đây, cái chết ngọt ngào”
Nửa đầu The End of Evangelion là một cuộc thảm sát. Quân đội Nhật Bản, theo lệnh của SEELE, tấn công trụ sở NERV, giết sạch những nhân viên kỹ thuật mà ta đã quen mặt suốt hai mươi sáu tập. Misato chết để đưa Shinji đến chỗ Eva. Asuka, sau nhiều tập rơi vào trạng thái vô hồn, tỉnh dậy trong Eva-02 và chiến đấu với chín chiếc Eva sản xuất hàng loạt trong một trong những trận chiến hay nhất lịch sử anime, rồi bị chúng xé xác.
Shinji chứng kiến tất cả. Và cậu trở thành trung tâm của Instrumentality.
Rồi đến đoạn mà ai đã xem đều không quên. Một Rei khổng lồ, trắng toát, mọc lên từ mặt đất, lớn hơn cả hành tinh. Những người còn sống trên Trái Đất nhìn thấy hình bóng của người họ yêu thương nhất hiện ra trước mặt, và tan chảy thành chất lỏng màu cam, LCL, như những bong bóng vỡ. Từng người một. Hàng tỷ người.
Và trong lúc ấy, vang lên một bài hát pop tươi vui, gần như nhạc quảng cáo: Komm, süsser Tod, “Đến đây, cái chết ngọt ngào”, do Shiro Sagisu soạn nhạc. Lời hát bằng tiếng Anh nói về sự cô đơn, về việc mọi thứ đều đã hỏng, về mong muốn được bắt đầu lại. Mình chưa từng thấy một sự đối lập giữa hình và tiếng nào kỳ quặc hơn. Nhân loại kết thúc, và nhạc nền là một bài hát mà bạn có thể ngân nga khi rửa bát.
Mình nghĩ đó chính là ý đồ. Instrumentality không phải một thảm họa đầy tiếng gào thét. Nó là một sự giải thoát êm ái, dễ chịu, ngọt ngào. Và đó là lý do nó nguy hiểm.
Những lá thư
Có một đoạn trong The End of Evangelion mà người ta hay kể như một huyền thoại: giữa lúc Instrumentality diễn ra, màn hình chiếu những hình ảnh của các lá thư thật, những lời chỉ trích mà Anno và Gainax nhận được sau cái kết bản truyền hình, có cả những lời đe dọa. Văn phòng Gainax từng bị vẽ bậy.
EvaWiki, một trang của người hâm mộ nổi tiếng kỹ tính, đã xem lại từng lá thư trong đoạn đó và chỉ ra rằng phần lớn không phải thư dọa giết. Nhiều lá được viết sau Death & Rebirth, và có cả những lá thư khen Anno. Nhưng ý đồ của đoạn phim thì rõ ràng: Anno đang nói chuyện trực tiếp với khán giả. Có một cảnh khác, máy quay chĩa thẳng vào một rạp chiếu phim thật, đầy những khán giả thật đang ngồi xem. Ông đang hỏi: các bạn muốn tôi kết thúc câu chuyện này thế nào? Các bạn muốn Shinji hạnh phúc? Hay các bạn chỉ muốn trốn vào thế giới anime, như Shinji đang trốn vào Eva?
Đó là một trong những lần hiếm hoi mà một tác phẩm nghệ thuật quay lưng lại và nhìn thẳng vào mặt người xem. Không phải ai cũng thích bị nhìn như vậy.
Shinji từ chối
Rồi ở trung tâm của Instrumentality, Shinji được hỏi. Cậu có muốn ở lại trong thế giới hợp nhất này không, nơi không ai có thể làm cậu đau? Hay cậu muốn quay về thế giới cũ, nơi mỗi người đều là một cá thể riêng biệt, có thể từ chối cậu, làm tổn thương cậu, rời bỏ cậu?
Ở bản truyền hình, Shinji chấp nhận bản thân, và mọi người vỗ tay. Ở The End of Evangelion, Shinji làm một điều khó hơn nhiều. Cậu từ chối Instrumentality. Cậu chọn quay về một thế giới có người khác, dù cậu biết rằng người khác có thể làm cậu đau.
Một bài phân tích trên tạp chí Arktos lập luận rằng lựa chọn của Shinji là có ý thức, vì cậu biết rõ mình đánh đổi điều gì: nỗi đau sẽ quay lại, sự cô đơn sẽ quay lại, Asuka sẽ ghê tởm cậu. Cậu vẫn chọn. Looper gọi đó là khoảnh khắc Shinji không chỉ giành lại quyền tự quyết, mà còn lần đầu tiên chấp nhận trọn vẹn nhân tính của mình.
Con nhím chọn giữ lại gai của mình. Không phải vì nó muốn làm đau người khác, mà vì không có gai thì cũng không còn con nhím nào để ôm nhau nữa. Tình yêu cần có hai người. Và hai người thì cần có khoảng cách.
Mẹ của Shinji, Yui, linh hồn đã sống bên trong Eva-01 suốt từ khi cậu còn nhỏ, rời Trái Đất cùng con Eva, bay vào không gian, để làm bằng chứng vĩnh cửu rằng nhân loại đã từng tồn tại. Đó là lời tạm biệt của người mẹ. Shinji phải tự đứng dậy.
”Kinh tởm”
Cảnh cuối của The End of Evangelion là một trong những cảnh kết gây tranh cãi nhất lịch sử điện ảnh.
Shinji tỉnh dậy trên một bãi biển. Biển đỏ như máu. Trên trời, một vệt máu khổng lồ cắt ngang. Ở xa là xác của Rei khổng lồ, vỡ làm đôi. Bên cạnh cậu là Asuka, băng bó, nằm im.
Shinji trèo lên người Asuka và bóp cổ cô.
Asuka không chống cự. Cô đưa bàn tay lên, chạm nhẹ vào má Shinji. Cậu dừng lại. Cậu bắt đầu khóc, những giọt nước mắt rơi xuống mặt cô. Và Asuka, nhìn lên, nói hai từ cuối cùng của bộ phim: “Kimochi warui.” Thường được dịch là “Kinh tởm”, hoặc “Thật khó chịu”.
Màn hình đen. Hết.
Không có câu trả lời chính thức cho cảnh này, và Anno chưa bao giờ giải thích. Bài viết trên Arktos chỉ ra rằng câu nói của Asuka thường được đọc theo hướng hư vô, như thể việc từ chối Instrumentality chẳng mang lại điều gì. Nhưng mình đọc nó theo hướng ngược lại.
Shinji đã chọn một thế giới có người khác. Và người khác đầu tiên mà cậu gặp là Asuka, người không bao giờ nói điều cậu muốn nghe, người không bao giờ là một ảo ảnh dễ chịu. Cậu bóp cổ cô vì cậu sợ: sợ rằng cô sẽ từ chối cậu, sợ rằng thế giới thật sẽ làm cậu đau. Cô chạm vào má cậu, và cậu dừng lại. Rồi cô nói thật cảm giác của mình: kinh tởm. Không phải lời yêu thương, không phải lời tha thứ. Chỉ là sự thật.
Và đó chính là thứ Shinji đã chọn. Một thế giới mà người khác có thể nói “kinh tởm” với cậu. Không hạnh phúc. Nhưng thật. Lần đầu tiên trong cả bộ phim, hai con nhím chạm vào nhau, và gai của chúng đâm vào nhau, và chúng không chạy đi.
Lời kết
Mười điểm. Không phải vì nó dễ xem. The End of Evangelion là một bộ phim tàn nhẫn, có những cảnh mình không muốn xem lại, và một cái kết mà đến giờ mình vẫn không chắc mình hiểu hết.
Nhưng nó là một trong số rất ít tác phẩm nghệ thuật dám nói một điều mà mình nghĩ là thật sâu sắc: rằng cách thoát khỏi nỗi đau của sự cô đơn không phải là xóa bỏ ranh giới giữa mình và người khác. Mà là chấp nhận rằng ranh giới ấy sẽ luôn ở đó, và vẫn chọn bước lại gần.
Hai mươi bốn năm sau, Anno làm một cái kết khác cho Evangelion trong loạt phim Rebuild, nhẹ nhàng hơn, bao dung hơn, như một người cuối cùng cũng nói được lời tạm biệt. Mình có một bài riêng về nó. Nhưng The End of Evangelion vẫn là cái kết mà mình nhớ. Một cậu bé, một cô gái, một bãi biển đỏ, và hai từ không ai muốn nghe.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Neon Genesis Evangelion — Wikipedia tiếng Việt, về giai đoạn trầm cảm của Anno
- Tại sao ‘Evangelion’ là một trong những thương hiệu vĩ đại bậc nhất của ngành công nghiệp anime? — Thế giới Điện ảnh
- Phân tích phương pháp Deconstruction trong Anime (Phần 2) — Tôi yêu văn hóa Nhật Bản
- Phần kết của anime Evangelion ra mắt màn ảnh Việt — Dân Sinh
Tiếng Anh
- The Ending Of End Of Evangelion Explained — Looper
- The ‘End of Evangelion’ as a Critique of Liberal Universalism — Arktos Journal
- End of Evangelion Death Threats — EvaWiki
- The End of Evangelion — Wikipedia
- The radical sincerity of Evangelion’s final end — Gizmodo