The Matrix | Ma Trận | Chào Mừng Đến Với Sa Mạc Của Hiện Thực
Phân tích — The Wachowskis, 1999
The Matrix (1999) — đạo diễn và biên kịch Lana và Lilly Wachowski.
Một cuốn sách rỗng ruột
Ở những phút đầu The Matrix, Thomas Anderson, một lập trình viên ban ngày và hacker ban đêm với biệt danh Neo, lấy ra một chiếc đĩa phần mềm lậu để giao cho khách. Chiếc đĩa được giấu trong một cuốn sách đã bị khoét rỗng. Ống kính dừng lại đủ lâu để ta đọc được tên sách: Simulacra and Simulation, của triết gia Pháp Jean Baudrillard. Cuốn sách mở ra đúng ở chương “Về chủ nghĩa hư vô”.
Không có gì trong The Matrix là ngẫu nhiên, và chi tiết này là một lời tuyên bố. Theo nhiều nguồn, anh chị em Wachowski coi cuốn sách là nguồn cảm hứng chính, và yêu cầu dàn diễn viên đọc nó trước khi quay. Câu thoại nổi tiếng mà Morpheus nói với Neo giữa một vùng đổ nát hoang tàn, “Chào mừng đến với sa mạc của hiện thực”, cũng lấy từ trang đầu của cuốn sách ấy.
Nhưng hãy nhìn kỹ hình ảnh đó: một cuốn sách triết học, bị khoét rỗng, dùng làm hộp đựng hàng lậu. Mình không biết các đạo diễn có cố ý hay không, nhưng mình thấy nó là một ẩn dụ hoàn hảo cho số phận của chính bộ phim: một tác phẩm lấy triết học làm vỏ bọc, bên trong đựng một thứ khác, và người ta sẽ tranh cãi mãi về việc thứ bên trong ấy là gì.
Có gì đó không đúng với thế giới
Cốt truyện của The Matrix bây giờ đã trở thành một phần của văn hóa đại chúng đến mức kể lại nghe như thừa. Neo cảm thấy thế giới “có gì đó không đúng”, như một mảnh dằm trong tâm trí. Anh được Trinity dẫn đến gặp Morpheus, người đưa cho anh hai viên thuốc: viên xanh để quay về cuộc sống cũ và tin vào bất cứ điều gì anh muốn tin; viên đỏ để ở lại xứ sở thần tiên, và xem cái hang thỏ sâu đến đâu.
Neo chọn viên đỏ. Anh tỉnh dậy trong một cái kén chứa đầy chất lỏng, cơ thể cắm đầy dây cáp, giữa hàng triệu cái kén khác trải dài đến tận chân trời. Thế giới mà anh từng sống, năm 1999, công việc văn phòng, căn hộ, những con phố, chỉ là một chương trình mô phỏng. Thế giới thật là một tương lai hoang tàn, nơi máy móc đã chiến thắng loài người và dùng cơ thể con người làm nguồn năng lượng.
Một bài trên Spiderum so sánh Neo với người được khai sáng trong ngụ ngôn hang động của Platon, và đây là cách đọc phổ biến nhất về bộ phim. Trong ngụ ngôn ấy, những người tù bị xích trong hang từ khi sinh ra chỉ nhìn thấy những cái bóng trên vách đá, và tin rằng đó là toàn bộ thế giới. Một người được thả ra, bước ra ánh mặt trời, bị lóa mắt và đau đớn, rồi dần nhìn thấy thế giới thật. Khi quay vào hang kể lại, không ai tin anh.
Neo khi được kéo ra khỏi Matrix cũng đau mắt. Anh hỏi tại sao. Morpheus trả lời: “Vì cậu chưa từng dùng đến chúng.” Mình nghĩ đó là một trong những câu thoại triết học nhất của phim, dù nó được nói như một chi tiết y khoa. Đôi mắt của Neo đã nhìn suốt hai mươi năm, nhưng chưa bao giờ thật sự nhìn.
Hai màu sắc
Một điều mà người xem có thể cảm nhận mà không gọi tên được: The Matrix có hai bảng màu khác nhau cho hai thế giới.
Mọi cảnh trong Matrix đều phủ một lớp xanh lá nhạt, gợi nhớ đến màu chữ chạy trên những màn hình máy tính cũ, màu của những dòng mã rơi như mưa mà ta thấy ở đầu phim. Ánh sáng trong văn phòng, trên đường phố, trong căn hộ đều hơi ngả xanh, hơi bệnh hoạn, như một thế giới được dựng nên từ dữ liệu. Còn thế giới thật, trên con tàu Nebuchadnezzar và ở những vùng đất đổ nát, mang tông xanh lam lạnh và tối.
Không có màu nào là màu “bình thường”. Thế giới giả mang màu mã máy. Thế giới thật thì lạnh lẽo, tối tăm, đói khát. Khi Cypher, kẻ phản bội, ngồi trong một nhà hàng sang trọng của Matrix, nhai miếng bít tết mà hắn biết là không có thật, và nói rằng “vô tri là hạnh phúc”, ta hiểu hắn. Thế giới thật trong phim không đẹp hơn. Nó chỉ thật hơn. Và bộ phim không giả vờ rằng chọn sự thật là một lựa chọn dễ dàng.
Không có cái thìa nào cả
Neo được đưa đến gặp Nhà tiên tri, một bà già ngồi trong một căn bếp bình thường đến mức buồn cười, đang nướng bánh quy. Trên cửa bếp có một tấm biển bằng tiếng Latin: Temet nosce, “Hãy biết chính mình”, câu được khắc ở đền thờ thần Apollo ở Delphi, nơi những người Hy Lạp cổ đến xin lời sấm truyền.
Trong phòng chờ, những đứa trẻ có năng lực đặc biệt đang luyện tập. Một cậu bé mặc áo tu sĩ đang uốn cong một cái thìa chỉ bằng ánh mắt. Cậu nói với Neo: đừng cố bẻ cong cái thìa, điều đó là không thể. Hãy nhận ra sự thật: không có cái thìa nào cả. Khi đó anh sẽ thấy rằng không phải cái thìa bị uốn cong, mà là chính anh.
Mình nghĩ đây là trái tim triết học thật sự của The Matrix, sâu hơn cả câu chuyện về Platon. Phim không chỉ nói rằng thế giới có thể là giả. Nó nói rằng giới hạn của ta nằm trong nhận thức của ta. Khi Neo cuối phim nhìn thấy Matrix như những dòng mã xanh lá chảy, nhìn thấy những viên đạn của Agent Smith dừng lại giữa không trung chỉ bằng một cái giơ tay, đó không phải là sức mạnh siêu nhiên. Đó là khoảnh khắc anh thôi tin vào những luật lệ mà người khác viết cho anh.
Và Nhà tiên tri đã nói với anh rằng anh không phải là Đấng Cứu Thế. Cũng như câu chuyện về cái thìa, đó là một lời nói dối có mục đích. Neo không thể trở thành Người được chọn chừng nào anh còn chờ ai đó nói cho anh biết điều đó.
Thời gian viên đạn
Không thể nói về The Matrix mà không nói về cách nó được quay. Năm 1999, khán giả chưa bao giờ thấy thứ gì như cảnh Neo ngả người ra sau trên sân thượng, những viên đạn trườn qua không khí như những vệt sóng, và máy quay xoay vòng quanh anh trong khi thời gian gần như đứng yên.
Kỹ thuật ấy về sau được gọi là “bullet time” (thời gian viên đạn): hàng loạt máy ảnh đặt thành vòng cung, chụp liên tiếp, tạo ra cảm giác máy quay di chuyển với tốc độ bình thường trong một khoảnh khắc bị kéo giãn ra. Kết hợp với những pha võ thuật do Viên Hòa Bình, biên đạo võ thuật lừng danh của điện ảnh Hồng Kông, thiết kế, The Matrix định nghĩa lại cách Hollywood quay hành động trong cả thập niên sau đó.
Nhưng điều mình thấy thú vị là kỹ thuật này có nghĩa. Thời gian viên đạn không chỉ đẹp. Nó là cách bộ phim cho ta thấy thế giới qua đôi mắt của người đã nhận ra Matrix là giả: thời gian, trọng lực, tốc độ đều có thể bị bẻ cong, vì chúng chỉ là luật lệ của một chương trình. Hình thức và nội dung khớp vào nhau.
Một chi tiết nhỏ khác: anh chị em Wachowski từng chiếu Ghost in the Shell (1995) của Mamoru Oshii cho nhà sản xuất để giải thích họ muốn làm gì. Những dòng mã xanh rơi xuống màn hình, những sợi cáp cắm vào sau gáy, câu hỏi về việc linh hồn có thể tồn tại trong một hệ thống hay không, đều có tiếng vọng từ bộ anime ấy.
Người triết gia ghét bộ phim
Và giờ đến chỗ mỉa mai. Jean Baudrillard, người viết cuốn sách mà Neo dùng làm hộp đựng hàng lậu, ghét The Matrix.
Năm 2004, trong một cuộc phỏng vấn, ông nói rằng The Matrix là loại phim về ma trận mà chính ma trận có thể sản xuất ra. Ý ông là: bộ phim tưởng mình đang phê phán hệ thống, nhưng thực ra nó là một sản phẩm Hollywood bom tấn, bán vé, bán đồ chơi, bán phần tiếp theo. Khán giả ra rạp cảm thấy mình đã “thức tỉnh”, rồi về nhà tiếp tục sống y như cũ.
Ông còn cho rằng phim đã hiểu sai lý thuyết của mình. Trong Simulacra and Simulation, Baudrillard lập luận rằng trong xã hội hiện đại, những bản sao, hình ảnh, ký hiệu đã thay thế hiện thực đến mức không còn hiện thực nào ở bên dưới nữa. Không có “thế giới thật” để thức tỉnh. Mọi thứ đều là bề mặt. The Matrix thì ngược lại: có một thế giới thật, xấu xí nhưng có thật, và chỉ cần uống một viên thuốc là thấy. Baudrillard cho rằng phim đã lấy một vấn đề hoàn toàn mới của ông rồi giải quyết nó theo kiểu Platon cổ điển, như thể hai nghìn năm triết học chưa từng trôi qua.
Bài nghiên cứu của Randy Laist trên tạp chí điện ảnh Alphaville đưa ra một cách đọc thú vị hơn. Đặc vụ Smith giải thích rằng máy móc chọn mô phỏng năm 1999 vì đó là đỉnh cao của nền văn minh loài người. Những người sống trong Matrix mắc kẹt mãi mãi trong năm 1999, đúng như câu nói nửa đùa nửa thật của Baudrillard rằng “năm 2000 có lẽ sẽ không xảy ra”. Và chúng ta, khán giả của năm 1999 thật, ngồi trong rạp nhìn thấy chính thời đại của mình được phản chiếu lại như một nhà tù được thiết kế hoàn hảo.
Một cái tên khác
Còn một cách đọc nữa, và mình nghĩ nó là cách đọc quan trọng nhất mà phim có được sau hai mươi năm.
Năm 2020, Lilly Wachowski xác nhận điều mà nhiều người đã nhận ra từ lâu: The Matrix là một câu chuyện về người chuyển giới. Cả hai đạo diễn đều là phụ nữ chuyển giới, công khai sau khi bộ phim ra đời. Đọc lại theo hướng này, mọi chi tiết đều mang một nghĩa khác. Một người cảm thấy thế giới “có gì đó không đúng” mà không giải thích được. Một người bị gọi bằng cái tên người khác đặt cho, “Mr. Anderson”, như Agent Smith luôn gọi bằng một giọng khinh miệt, và chọn cho mình một cái tên mới: Neo. Viên thuốc đỏ không còn là lựa chọn giữa thế giới thật và thế giới giả. Nó là lựa chọn được sống là chính mình, dù cái giá phải trả là đánh mất mọi thứ quen thuộc.
Cảnh cuối phim, Neo nhấc điện thoại và nói với Matrix rằng anh sẽ cho mọi người thấy một thế giới không có luật lệ, không có giới hạn, một thế giới mà mọi điều đều có thể. Rồi anh bay lên. Mình từng nghĩ đó là một cái kết kiểu siêu anh hùng. Giờ mình nghĩ nó là một lời hứa.
Vậy Baudrillard đúng hay sai?
Bài trên trang Fan Điện Ảnh gọi The Matrix là bộ phim có “tính triết lý sâu rộng”. Một bài khác trên một trang review phim tiếng Việt lại lập luận ngược lại: về bản chất, nó chủ yếu là một phim hành động. Mình nghĩ cả hai đều đúng, và đó là điều làm The Matrix đặc biệt.
Baudrillard đúng: The Matrix là một sản phẩm của hệ thống. Nó có súng, có kính đen, có áo khoác da, có những pha hành động được bán dưới dạng trò chơi điện tử. Nhưng nó là một sản phẩm của hệ thống đã khiến hàng triệu khán giả trẻ, lần đầu tiên trong đời, tự hỏi về Platon, về Descartes và con quỷ lừa dối của ông, về việc làm sao biết thế giới mình thấy là thật. Có bao nhiêu người đã đi tìm đọc Baudrillard chỉ vì nhìn thấy cuốn sách ấy trên tay Neo? Mình nghĩ là rất nhiều.
Một bộ phim không cần đúng lý thuyết để thay đổi người xem. Nó chỉ cần đặt vào tay họ một viên thuốc đỏ, và để họ tự quyết định.
Lời kết
Mười điểm. Gần ba mươi năm sau, The Matrix vẫn là một trong những bộ phim hiếm hoi mà mỗi lần xem lại, mình thấy nó nói về một điều khác: lần đầu là về hành động, lần hai về triết học, lần ba về bản dạng, và lần nào cũng về cảm giác rất con người ấy, cảm giác có một mảnh dằm trong tâm trí, nói rằng thế giới này có gì đó không đúng.
Và nếu chưa từng đọc Simulacra and Simulation, hãy đọc thử. Khó, nhưng đáng. Chỉ đừng dùng nó để giấu đĩa lậu.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Triết học của The Matrix: Kiệt tác điện ảnh thế giới — Spiderum
- The Matrix (1999) — Tính triết lý sâu rộng — Fan Điện Ảnh
- Triết lý Ma trận — reviewPhim, một góc nhìn phản biện
Tiếng Anh
- The Matrix and Baudrillard — Randy Laist, Alphaville: Journal of Film and Screen Media
- Why Baudrillard Hated The Matrix — The Living Philosophy
- International Journal of Baudrillard Studies — Baudrillard Studies
- The Matrix — Philosophical Influences — SparkNotes
- The Matrix — The Encyclopedia of Science Fiction