The Prestige | Ảo Thuật Gia Đấu Trí | Bạn Có Đang Nhìn Kỹ Không?
Phân tích — Christopher Nolan, Christopher Priest, 2006
The Prestige (2006) — đạo diễn Christopher Nolan, kịch bản Jonathan và Christopher Nolan, dựa trên tiểu thuyết của Christopher Priest.
Bài viết phân tích toàn bộ các bí mật của bộ phim. Nếu chưa xem, hãy dừng lại.
”Bạn có đang nhìn kỹ không?”
The Prestige mở đầu bằng một câu hỏi.
“Bạn có đang nhìn kỹ không?”
Câu hỏi vang lên trên nền một cánh rừng, nơi hàng chục chiếc mũ cao màu đen nằm rải rác trên mặt đất. Rồi giọng của Cutter (Michael Caine), một kỹ sư chế tạo thiết bị ảo thuật già, bắt đầu giải thích. Mọi màn ảo thuật đều gồm ba phần.
Phần thứ nhất gọi là Lời hứa (The Pledge). Ảo thuật gia cho bạn thấy một thứ bình thường: một bộ bài, một con chim, một con người. Ông ta cho bạn kiểm tra nó, để thấy rằng nó thật, nguyên vẹn, bình thường.
Phần thứ hai gọi là Sự biến đổi (The Turn). Ảo thuật gia lấy thứ bình thường ấy, và làm cho nó trở thành một thứ phi thường. Làm nó biến mất. Bạn tìm kiếm bí mật, nhưng bạn sẽ không tìm thấy, vì dĩ nhiên bạn không thật sự nhìn. Bạn không thật sự muốn biết. Bạn muốn bị lừa.
Nhưng bạn chưa vỗ tay. Vì làm cho một thứ biến mất thì chưa đủ. Bạn phải đưa nó trở lại. Đó là phần thứ ba, phần khó nhất. Phần ấy gọi là Prestige.
Mình nghĩ đây là một trong những đoạn mở đầu thông minh nhất của Nolan. Vì nó không chỉ giải thích về ảo thuật. Nó giải thích chính bộ phim sắp tới. Và nó cảnh báo bạn trước: bộ phim này là một màn ảo thuật, và bạn sẽ không nhìn kỹ.
Hai ảo thuật gia
London, cuối thế kỷ 19. Hai chàng trai trẻ làm trợ lý sân khấu cho một ảo thuật gia: Robert Angier (Hugh Jackman), lịch lãm, quyến rũ, sinh ra để biểu diễn; và Alfred Borden (Christian Bale), thô ráp, xuất thân nghèo, một thiên tài sáng tạo nhưng không biết cách làm khán giả yêu mình.
Họ là bạn, ban đầu. Rồi một đêm, trong một màn ảo thuật dưới nước, vợ của Angier, Julia, bị trói và thả vào một bể nước. Cô phải tự cởi trói và thoát ra. Borden là người buộc dây cho cô, và đêm ấy, anh dùng một nút thắt mạnh hơn bình thường, để màn trình diễn thêm ấn tượng. Julia không thoát ra được. Cô chết đuối trong bể nước, trước mặt khán giả, trước mặt chồng mình.
Borden không bao giờ nói được, kể cả với chính mình, rằng anh đã thắt nút nào.
Từ đêm ấy, hai người trở thành kẻ thù. Và cuộc chiến của họ kéo dài suốt cuộc đời, đến mức hủy hoại tất cả những gì họ có: sự nghiệp, tình yêu, gia đình, và cuối cùng là chính bản thân họ.
Một bài phân tích tiếng Anh mô tả rất đúng sự khác biệt giữa hai người: Borden mang tính sáng tạo theo bản năng, thiếu kiên nhẫn với giới hạn, sẵn sàng hy sinh mọi thứ cho một màn ảo thuật hay hơn. Còn Angier là nghệ sĩ trình diễn, biết cách làm khán giả tin và yêu mình. Borden là người nghĩ ra trò. Angier là người bán trò. Và mỗi người đều ghen tị với thứ mà người kia có.
Người đàn ông được dịch chuyển
Borden tạo ra một màn ảo thuật mà cả London phải kinh ngạc: Người Đàn Ông Được Dịch Chuyển. Anh bước vào một cánh cửa ở bên trái sân khấu, và ngay lập tức bước ra từ một cánh cửa ở bên phải sân khấu. Không có thời gian trễ. Không có cách giải thích.
Angier bị ám ảnh. Anh phải biết bí mật. Anh thuê một người đóng thế giống mình, một gã nghiện rượu tên Root, để làm lại màn ảo thuật. Nhưng anh ghét nó, vì khi màn ảo thuật đạt đến đỉnh cao, khi khán giả vỗ tay, anh đang ở dưới gầm sân khấu, trong bóng tối, và người được vỗ tay là một kẻ khác mang khuôn mặt của anh.
Mình nghĩ đó là bi kịch thật sự của Angier. Anh không muốn biết bí mật để biểu diễn. Anh muốn biết bí mật để được đứng đó, ở đỉnh cao, khi ánh đèn chiếu vào. Và anh không thể chịu được việc một người khác đứng đó thay mình.
Tesla
Để tìm ra bí mật, Angier đi đến tận Colorado Springs, nước Mỹ, để gặp một người mà anh nghĩ đã tạo ra cỗ máy cho Borden: Nikola Tesla, nhà phát minh thiên tài, do David Bowie đóng.
Đây là một trong những lựa chọn diễn viên kỳ lạ và đẹp nhất của Nolan. Bowie, ngôi sao nhạc rock, người cả đời đóng vai những nhân vật ngoài hành tinh, những kẻ kỳ dị, giờ đóng vai một nhà khoa học thật, người mà nhiều người coi như một phù thủy của điện năng. Một bài phân tích tiếng Anh cho rằng Tesla là yếu tố nâng tầm The Prestige, vì nhân vật này đưa vào bộ phim sự đối lập giữa khoa học và ảo thuật vào đầu thế kỷ 20. Và một bài khác chỉ ra rằng cuộc chiến giữa Tesla và Thomas Edison, cuộc “chiến tranh dòng điện” có thật trong lịch sử, phản chiếu chính cuộc chiến giữa Angier và Borden: một thiên tài sáng tạo, và một người biết cách kinh doanh.
Tesla tạo ra cho Angier một cỗ máy. Và Tesla cảnh báo anh: hãy phá hủy nó. Đừng bao giờ dùng nó.
Thứ khoa học không thể là ảo thuật
Cỗ máy của Tesla không phải ảo thuật. Nó là khoa học. Và nó làm được điều mà không màn ảo thuật nào làm được.
Nó sao chép bất cứ thứ gì đặt vào nó. Một chiếc mũ. Một con mèo. Một con người. Bản sao xuất hiện ở một nơi khác, cách đó vài chục mét, giống hệt bản gốc. Và bản gốc vẫn ở đó.
Angier dùng cỗ máy để tạo ra màn ảo thuật vĩ đại nhất của mình: Người Đàn Ông Thật Sự Được Dịch Chuyển. Anh bước vào cỗ máy, những tia điện bao quanh anh, và anh biến mất, rồi xuất hiện ở cuối khán phòng. Khán giả phát cuồng.
Nhưng Angier không biến mất. Mỗi đêm, khi cỗ máy tạo ra một Angier mới ở cuối khán phòng, Angier cũ rơi xuống qua một cửa sập, vào một bể nước bị khóa dưới sân khấu. Và chết đuối.
Mỗi đêm. Hàng trăm đêm. Hàng trăm Angier, chết đuối trong bể nước, như cách Julia đã chết. Và mỗi đêm, Angier bước vào cỗ máy mà không biết mình sẽ là người xuất hiện ở cuối khán phòng, hay người rơi xuống bể nước.
Mình nghĩ đó là một trong những ý tưởng kinh hoàng nhất mà Nolan từng đưa lên màn ảnh. Không phải vì nó đẫm máu. Mà vì cái giá mà Angier sẵn sàng trả để được đứng trên sân khấu thêm một lần nữa: tự giết mình, mỗi đêm, trong đúng cái cách mà người vợ anh yêu thương đã chết.
Hai người đàn ông, một cuộc đời
Và Borden? Bí mật của Borden đơn giản hơn nhiều. Và theo một cách nào đó, còn kinh hoàng hơn.
Borden là hai người. Hai anh em sinh đôi giống hệt nhau. Họ chia sẻ một danh tính duy nhất, một cái tên duy nhất, một cuộc đời duy nhất. Một người là Borden, người còn lại là Fallon, gã trợ lý im lặng, râu ria, luôn đứng sau sân khấu. Rồi họ đổi chỗ cho nhau. Mỗi ngày, một người sống làm Borden, một người sống làm Fallon.
Một người yêu Sarah (Rebecca Hall), vợ của Borden, và người mẹ của con gái họ. Người còn lại yêu Olivia (Scarlett Johansson), trợ lý sân khấu. Và Sarah, người phụ nữ sống với hai người đàn ông mà không biết, cảm nhận được điều đó. Cô nói rằng có những ngày anh yêu cô, và có những ngày anh không yêu. Và cô không hiểu tại sao.
Sarah tự sát.
Và ở đây là điều làm Borden đáng sợ. Mỗi người trong hai anh em đã hy sinh một nửa cuộc đời mình cho một màn ảo thuật. Khi một người mất hai ngón tay vì một tai nạn, người còn lại tự cắt hai ngón tay của mình, để không ai phát hiện ra. Họ sống như vậy suốt nhiều năm, không bao giờ được là chính mình trọn vẹn, không bao giờ được yêu người mình yêu trọn vẹn. Tất cả để không ai biết bí mật.
Những manh mối đã ở đó từ đầu
Và đây là điều mà mình nghĩ làm The Prestige trở thành một trong những phim hay nhất của Nolan: mọi manh mối đã ở ngay trước mắt bạn từ đầu. Một bài review tiếng Anh nhận xét rằng bộ phim đưa ra mọi manh mối ngay trước mắt người xem, dù quảng cáo đã nhấn mạnh về cú twist.
Ở đầu phim, Borden và Angier, khi còn trẻ, đi xem một ảo thuật gia người Trung Quốc biểu diễn trò lấy ra một bể cá khổng lồ từ hư không. Borden nhận ra ngay bí mật: ông già ấy giấu bể cá giữa hai chân, dưới tấm áo choàng. Và để không ai phát hiện, ông ta sống cả đời như một người tàn tật, đi lại khó khăn, ngay cả khi không biểu diễn. Borden nói rằng đó là sự hy sinh thật sự cho nghệ thuật. Đó là điều mà Angier không bao giờ hiểu được.
Có trò ảo thuật với con chim trong lồng. Ảo thuật gia làm con chim biến mất, rồi đưa nó trở lại. Một cậu bé trong khán giả khóc, nói rằng con chim đã chết. Cậu bé đúng. Cái lồng gập lại, nghiền nát con chim. Con chim được đưa trở lại là một con chim khác. Borden, sau buổi diễn, nói với cậu bé rằng con chim vẫn ổn. Và cho cậu xem “anh trai” của nó.
Và quan trọng nhất: Fallon. Người trợ lý luôn đứng sau Borden, im lặng, râu ria, ánh mắt khó đoán, mà không ai bao giờ để ý. Christian Bale đóng cả hai vai, và trong suốt bộ phim, ta nhìn thấy Fallon hàng chục lần, mà không bao giờ thật sự nhìn.
Bạn có đang nhìn kỹ không? Không. Và bộ phim đã nói trước cho bạn biết.
Prestige
Cảnh cuối của bộ phim đưa ta trở lại cánh rừng đầy những chiếc mũ, và rồi đến một nhà hát tối om. Borden, người còn sống, bước vào, và bắn Angier. Angier hấp hối, nói rằng anh làm tất cả vì khoảnh khắc trên sân khấu, khi khán giả nhìn thấy điều không thể, và trong một giây, tin rằng phép màu có thật.
Borden bỏ đi. Ngọn lửa bắt đầu lan khắp nhà hát. Và máy quay lướt qua những hàng bể nước, xếp thẳng hàng trong bóng tối, mỗi bể chứa một Angier đã chết đuối.
Rồi giọng của Cutter vang lên lần cuối, nhắc lại điều ông đã nói từ đầu: bạn đang tìm bí mật, nhưng bạn sẽ không tìm thấy, vì bạn không thật sự nhìn. Bạn không thật sự muốn biết. Bạn muốn bị lừa.
Một bộ phim về chính nó
Một bài phân tích tiếng Anh chỉ ra rằng The Prestige lấy ba phần của một màn ảo thuật làm khung cho chính nó, như một ám chỉ đến cấu trúc ba hồi của điện ảnh Hollywood. Mình nghĩ còn hơn thế. The Prestige là bộ phim mà Nolan nói về chính nghề của mình.
Một đạo diễn cũng là một ảo thuật gia. Ông cho bạn thấy một thế giới bình thường. Ông biến đổi nó. Và ông đưa nó trở lại, theo một cách bạn không ngờ. Bạn ngồi trong bóng tối, biết rằng mọi thứ là giả, và vẫn muốn bị lừa. Và đằng sau mỗi khoảnh khắc ma thuật ấy là những hy sinh, những bí mật, những điều xấu xí mà khán giả không bao giờ thấy.
Angier và Borden, hai người đàn ông đã hy sinh tất cả cho nghệ thuật của mình, có lẽ là bức chân dung trung thực nhất mà Nolan từng vẽ về những người làm phim, kể cả chính ông. Ông nổi tiếng là người ám ảnh với việc giữ bí mật về cốt truyện, ám ảnh với việc dùng kỹ xảo thật thay vì máy tính, ám ảnh với việc làm khán giả kinh ngạc.
Một nhà phê bình tiếng Anh thấy bộ phim không hoàn hảo, rằng cách dựng cốt truyện đôi khi quá công phu, khiến người xem thấy rõ bàn tay của Nolan đang sắp đặt từng quân cờ. Mình hiểu. Nhưng mình nghĩ đó chính là điểm. Ảo thuật gia giỏi nhất không giấu bàn tay mình. Ông cho bạn thấy nó, ngay trước mắt, và bạn vẫn không nhìn kỹ.
Lời kết
Chín điểm. The Prestige là bộ phim của Nolan mà mình nghĩ hay hơn sau mỗi lần xem lại. Lần đầu, nó là một câu đố. Lần thứ hai, khi đã biết bí mật, nó trở thành một bi kịch: về hai người đàn ông đã cho đi cả cuộc đời để được đứng trên sân khấu thêm một lần, và về những người phụ nữ đã chết vì họ.
Mình không tìm được bài phân tích tiếng Việt đáng tin cậy nào về bộ phim, nên phần nguồn bên dưới chỉ có tiếng Anh. Nếu bạn biết một bài hay, hãy gợi ý cho mình.
Và lần tới khi xem The Prestige, hãy nhìn kỹ người trợ lý râu ria đứng sau Borden. Ông ta luôn ở đó.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Anh
- Christopher Nolan revisited: The Prestige (2006) — Film Stories
- Classic Movie Review: ‘The Prestige’ is Nolan’s Greatest Magic Trick — InSession Film
- After Rewatching The Prestige, I Now Think It’s Nolan’s Best Movie — CinemaBlend
- The Prestige review — Sight and Sound, BFI
- Westfahl on The Prestige — Locus
- The Prestige: the film and the screenplay — Strange Horizons
- The Prestige (novel) — Wikipedia