Về danh sách bài viết
Post 17/11/2026 11 phút đọc

The Usual Suspects | Kẻ Chủ Mưu | Lời Nói Là Thứ Vũ Khí Đáng Sợ Nhất

Phân tích — Bryan Singer, Christopher McQuarrie, 1995

Poster The Usual Suspects The Usual Suspects (1995) — đạo diễn Bryan Singer, kịch bản Christopher McQuarrie.

Bài viết phân tích toàn bộ cái kết. Nếu chưa xem phim, hãy dừng lại ở đây. Đây là một trong số ít bộ phim mà việc bị tiết lộ trước thật sự lấy đi của bạn một thứ không thể lấy lại.

Một bến cảng cháy và một người đàn ông đi khập khiễng

Phim mở ra bằng lửa. Một con tàu bốc cháy ở bến cảng San Pedro, Los Angeles, hai mươi bảy người chết. Trong đống đổ nát chỉ có hai người sống sót: một người đàn ông Hungary bị bỏng nặng, nằm trong bệnh viện, liên tục lặp lại một cái tên khiến cả cảnh sát lẫn FBI rùng mình; và Roger “Verbal” Kint, một tên lừa đảo vặt, bị tật ở chân và tay, được miễn tội nhờ chịu khai báo.

Đặc vụ hải quan Dave Kujan có vài tiếng đồng hồ trước khi Verbal được bảo lãnh ra ngoài. Anh mượn văn phòng của một viên trung sĩ, ngồi đối diện Verbal, và bắt đầu đào bới. Verbal bắt đầu kể.

Và chúng ta, khán giả, ngồi cùng phòng với họ suốt gần hai tiếng.

Đó là toàn bộ cấu trúc của The Usual Suspects: một cuộc thẩm vấn, được cắt xen bởi những hồi tưởng. Nhưng mọi bộ phim tội phạm hay đều biết một điều mà khán giả hay quên: hồi tưởng không phải sự thật. Hồi tưởng là lời kể. Và bộ phim này được xây dựng hoàn toàn trên khoảng cách giữa hai thứ đó.

Năm gã trong một hàng

Câu chuyện Verbal kể bắt đầu sáu tuần trước, ở New York. Năm tên tội phạm bị cảnh sát gom về đồn cho một buổi nhận diện vì một vụ cướp xe tải chở vũ khí. Dean Keaton (Gabriel Byrne), cựu cảnh sát tham nhũng đang cố hoàn lương. McManus (Stephen Baldwin), tay súng nóng nảy. Fenster (Benicio del Toro), cộng sự của McManus, nói lí nhí đến mức không ai hiểu. Hockney (Kevin Pollak), chuyên gia chất nổ cộc cằn. Và Verbal (Kevin Spacey), người nói nhiều, đi khập khiễng, trông vô hại nhất trong cả bọn.

Tên phim lấy từ một câu thoại trong Casablanca (1942), khi viên cảnh sát trưởng ra lệnh “gom những kẻ tình nghi quen mặt lại”, tức là bắt đại những gương mặt cảnh sát vẫn hay bắt, cho có. Bryan Singer nhìn thấy cụm từ này trên tên một chuyên mục của tạp chí Spy và lấy nó làm tên phim. Nghĩ kỹ thì đó là một lời giải đã được đặt sẵn ngay trên tấm áp phích: cảnh sát luôn đi tìm những kẻ tình nghi quen mặt. Kẻ thật sự đáng sợ là kẻ không ai nghĩ đến.

Cảnh nhận diện, năm người lần lượt bước lên đọc một câu thoại tục tĩu, là cảnh nổi tiếng nhất của phim, và cũng là cảnh mà các diễn viên cứ cười mãi không nhịn được. Theo nhiều nguồn, Singer quyết định dùng luôn những lần quay hỏng ấy. Cái cảm giác lỏng lẻo, gần như hài hước của cảnh đó là có chủ ý hay tình cờ thì không quan trọng nữa. Nó làm đúng việc cần làm: khiến ta thư giãn. Năm gã này là một băng trộm vặt, vui tính, hơi ngố. Không có gì phải sợ ở đây.

Huyền thoại về một con quỷ

Rồi giữa cuộc thẩm vấn, Verbal kể về Keyser Söze.

Trong lời kể của Verbal, Söze là một trùm tội phạm người Thổ Nhĩ Kỳ. Khi một băng đảng Hungary xông vào nhà hắn, khống chế vợ con hắn làm con tin để ép hắn giao lại lãnh địa, Söze làm một việc không ai ngờ: hắn tự tay bắn chết vợ con mình, để cho kẻ thù thấy rằng không có gì đe dọa được hắn. Rồi hắn truy sát toàn bộ băng đảng đó, gia đình chúng, bạn bè chúng, những người từng làm ăn với chúng. Rồi hắn biến mất. Trở thành một câu chuyện mà bọn tội phạm kể cho con cái nghe trước khi ngủ: ngoan đi, không thì Keyser Söze sẽ đến bắt.

Và Verbal nói câu thoại đã đi vào lịch sử điện ảnh: “Trò lừa vĩ đại nhất mà quỷ dữ từng làm là thuyết phục thế giới rằng hắn không tồn tại.”

Câu ấy không phải của McQuarrie. Nó là một biến thể từ một câu của Charles Baudelaire, nhà thơ Pháp thế kỷ 19, trong truyện ngắn Le Joueur généreux (Người chơi hào phóng), nơi một người đàn ông gặp quỷ trong một sòng bạc. Mình thấy chi tiết này rất đẹp: một bộ phim về nghệ thuật vay mượn câu chữ để dựng nên một con người, mà chính câu nổi tiếng nhất của nó cũng là vay mượn.

Hãy để ý cách Verbal kể câu chuyện ấy. Đó không phải giọng của một người sợ hãi. Đó là giọng của một người kể chuyện đang say sưa với câu chuyện của mình. Hắn kể như kể về một người hắn ngưỡng mộ. Lần xem đầu, ta nghĩ đó là sự sợ hãi pha lẫn tò mò của một tên tội phạm hạng bét. Lần xem thứ hai, ta biết đó là gì: niềm tự hào.

Một cái tên làm bằng lời nói

Theo Wikipedia, McQuarrie lấy cái tên Söze từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, nơi gốc từ söz gắn với nghĩa “lời nói”. Và biệt danh của nhân vật Spacey đóng là Verbal, cũng có nghĩa là “bằng lời nói”.

Hai cái tên, hai ngôn ngữ, cùng một nghĩa. Mình không biết còn lời giải nào được giấu kỹ hơn và lộ liễu hơn thế. Cả bộ phim là một con quái vật được làm ra từ lời nói. Söze không có gương mặt, không có quá khứ được kiểm chứng, không có gì ngoài những câu chuyện người ta kể về hắn. Và người kể những câu chuyện ấy, người đang ngồi ngay trước mặt đặc vụ Kujan, được gọi là Verbal vì hắn không bao giờ ngừng nói.

Trang Hồ Sơ Nhân Vật, khi xếp Keyser Söze vào danh sách một trăm nhân vật điện ảnh đáng nhớ nhất, gọi hắn là phản diện chính của phim. Mình nghĩ cách gọi ấy đúng, nhưng chưa đủ. Söze không chỉ là phản diện. Söze là người dẫn truyện. Toàn bộ những gì ta thấy trên màn hình, từ cảnh nhận diện ở New York đến cuộc thảm sát trên tàu, đều đi qua miệng hắn trước khi đến mắt ta.

Kujan muốn nghe gì

Có một nhân vật mà mình nghĩ người xem thường bỏ qua khi bàn về cú lừa của The Usual Suspects: chính đặc vụ Kujan.

Kujan không phải một kẻ ngốc. Anh thông minh, dai dẳng, và rất tự tin. Nhưng từ đầu cuộc thẩm vấn, anh đã có sẵn một kết luận: Dean Keaton, cựu cảnh sát tham nhũng mà anh đã truy đuổi nhiều năm, chính là Keyser Söze. Anh không thẩm vấn Verbal để tìm sự thật. Anh thẩm vấn để xác nhận điều anh đã tin. Anh dồn ép, quát tháo, kể cho Verbal nghe giả thuyết của mình, và đợi Verbal gật đầu.

Verbal gật đầu. Hắn “vỡ òa”, khóc lóc, thừa nhận rằng Keaton đã lừa tất cả bọn họ, rằng Keaton đứng sau mọi chuyện. Kujan hài lòng. Anh thả Verbal đi.

Đây là thứ làm cú twist của phim thông minh hơn hầu hết những cú twist khác: Verbal không thuyết phục Kujan bằng một câu chuyện hoàn hảo. Hắn chỉ đưa cho Kujan đúng thứ Kujan muốn nghe. Và chúng ta, khán giả, cũng y hệt. Chúng ta muốn một câu chuyện tội phạm hay, có một kẻ chủ mưu bí ẩn, có những pha hành động, có một cú lật kèo. Verbal cho chúng ta tất cả. Ta không bao giờ hỏi lại vì ta không muốn hỏi.

Nhiều bài phân tích coi The Usual Suspects là một ví dụ kinh điển về “người kể chuyện không đáng tin cậy”. Đúng. Nhưng mình nghĩ nó còn là một bộ phim về người nghe: về cách ta tự lừa mình mỗi khi có ai đó kể một câu chuyện ta đã muốn tin.

Tấm bảng thông báo

Rồi đến cảnh cuối. Mình nghĩ nó là một trong những đoạn dựng phim hay nhất thập niên 1990, và nó gần như không cần lời.

Verbal đã đi. Kujan đứng trong văn phòng mượn, cầm cốc cà phê, nhìn lơ đãng lên tấm bảng thông báo lộn xộn trên tường. Và anh bắt đầu thấy. Skokie, Illinois, nơi Verbal kể mình từng hát trong một nhóm tứ ca, nằm trên một tờ giấy. Chữ quartet, nhóm tứ ca, nằm trên một tờ khác. Những cái tên, những địa danh, những mẩu chi tiết làm câu chuyện của Verbal trở nên sống động, tất cả đều nằm ngay đó, trên tường, sau lưng Kujan suốt từ đầu.

Anh làm rơi chiếc cốc. Nó vỡ trên sàn. Dưới đáy cốc in dòng chữ Kobayashi: tên gã luật sư bí ẩn trong câu chuyện của Verbal, người đã đến gặp năm tên tội phạm, nói rằng hắn làm việc cho Keyser Söze, và đưa cho họ một nhiệm vụ không thể từ chối.

Singer dựng đoạn này bằng cách xen kẽ ba thứ: gương mặt Kujan đang vỡ ra từng chút, những mảnh âm thanh của lời Verbal vọng lại, và hình ảnh Verbal đang bước ra khỏi đồn cảnh sát. Ngoài vỉa hè, Verbal đi khập khiễng. Rồi bước chân hắn thẳng dần. Bàn tay co quắp duỗi ra. Hắn châm một điếu thuốc bằng chiếc bật lửa vàng. Một chiếc xe dừng lại, người lái là gã đàn ông mà Verbal đã gọi là Kobayashi. Cùng lúc đó, máy fax trong đồn cảnh sát nhả ra bản phác họa chân dung Keyser Söze, dựng lại từ lời kể của người thủy thủ Hungary.

Và rồi, như lời Verbal: “Và cứ như thế, phù, hắn biến mất.”

Vậy cái gì là thật?

Đây là câu hỏi khiến cái kết của The Usual Suspects vẫn được tranh luận đến giờ. Nếu Verbal bịa ra Kobayashi từ một cái cốc, bịa ra Redfoot từ một tờ giấy, thì còn bao nhiêu phần trong câu chuyện của hắn là thật? Năm gã đó có thật sự gặp nhau trong buổi nhận diện không? Con tàu có thật sự chở thứ hàng mà hắn nói không? Keaton có thật sự chết không?

Far Out Magazine và nhiều bài phân tích khác đều đi đến cùng một kết luận: Verbal chính là Söze, và bằng chứng nằm ở những chi tiết xuất hiện ngoài lời kể của hắn, như chiếc xe, bản fax, người đàn ông lái xe. Nhưng phần còn lại thì không ai biết chắc. Một bài viết trên The Metropolitan thậm chí chê cú twist này chính vì điều đó: một khi đã biết Verbal nói dối, ta phải nghi ngờ mọi thứ, và cả bộ phim trở thành cát lún.

Mình thì nghĩ ngược lại. Mình nghĩ đó chính là điểm mạnh nhất của phim. The Usual Suspects không phải một câu đố có đáp án duy nhất. Nó là một lời nhắc rằng mọi bộ phim đều là một lời kể. Mọi cảnh quay đều là thứ ai đó chọn cho ta thấy. Và cảm giác chóng mặt khi Kujan nhìn lên tấm bảng, khi những mảnh ghép rơi xuống, chính là cảm giác của người xem khi nhận ra rằng mình đã tin vào một câu chuyện chỉ vì nó được kể hay.

Không phải ai cũng bị lừa

Để công bằng: không phải ai cũng yêu bộ phim này. Roger Ebert, nhà phê bình nổi tiếng nhất nước Mỹ thời ấy, không thích nó chút nào. Một số khán giả khác nói họ đoán được cú twist từ sớm, vì trong năm người, chỉ có Verbal là sống sót và đang ngồi kể chuyện.

Nhưng Viện Hàn lâm thì nghĩ khác. Kịch bản của Christopher McQuarrie thắng Oscar Kịch bản gốc xuất sắc nhất, và vai Verbal mang về cho Kevin Spacey giải Nam diễn viên phụ. Ba mươi năm sau, câu thoại về con quỷ vẫn được trích dẫn, cái tên Keyser Söze vẫn được dùng như một danh từ chung cho “kẻ chủ mưu vô hình”.

Lời kết

Mình chấm mười điểm, và lý do không nằm ở cú twist. Twist chỉ hoạt động một lần. Mình chấm mười vì The Usual Suspects là một trong số rất ít bộ phim được viết để xem lại: lần đầu, nó là một phim tội phạm hấp dẫn; lần hai, nó là một bài học về cách người kể chuyện dẫn dắt người nghe; lần ba, ta bắt đầu thấy chính mình trong ánh mắt của Kujan, người đã tin vì muốn tin.

Và nếu có một điều mình mang theo sau khi xem bộ phim này, thì đó là: lần tới khi ai đó kể cho mình một câu chuyện quá hay, có lẽ nên nhìn lên bức tường phía sau họ một chút.


Nguồn tham khảo:

Tiếng Việt

Tiếng Anh