WALL-E | Robot Biết Yêu | Bốn Mươi Phút Không Lời
Phân tích — Andrew Stanton, Pixar, 2008
WALL-E (2008) — đạo diễn Andrew Stanton, Pixar Animation Studios.
Một bài hát cũ trong vũ trụ
WALL-E mở đầu bằng một bài hát.
Giữa không gian đen thẳm, đầy sao, một giọng nam trầm ấm cất lên, hát một bài hát vui vẻ từ một vở nhạc kịch Broadway cũ, Hello, Dolly!: hãy mặc bộ quần áo ngày Chủ nhật của bạn vào, có rất nhiều ánh đèn trong thành phố. Máy quay từ từ tiến về phía Trái Đất. Và rồi xuyên qua bầu khí quyển, ta nhìn thấy nó.
Một hành tinh màu nâu. Không có màu xanh của rừng, không có màu xanh của biển. Chỉ có bụi, và những tòa tháp. Rồi máy quay tiến gần hơn, và ta nhận ra những tòa tháp ấy không phải nhà chọc trời. Chúng là những núi rác. Những khối rác được nén vuông vức, chồng lên nhau thành những tòa tháp cao hơn cả những tòa nhà thật.
Và giữa thành phố rác ấy, một con robot nhỏ bé, gỉ sét, hình hộp, đang lăn bánh xích, xúc rác vào bụng mình, nén thành một khối vuông, và đặt lên đỉnh một tòa tháp. Rồi xúc khối tiếp theo.
Đó là WALL-E. Robot cuối cùng còn hoạt động trên Trái Đất. Và đã làm công việc ấy một mình suốt bảy trăm năm.
Bốn mươi phút không có lời
Điều đầu tiên làm WALL-E khác mọi bộ phim hoạt hình trước nó là: trong khoảng bốn mươi phút đầu, gần như không có một lời thoại nào.
Không có người kể chuyện. Không có nhân vật nào giải thích chuyện gì đã xảy ra với Trái Đất. Ta chỉ thấy WALL-E làm việc, ngày này qua ngày khác. Ta thấy những biển quảng cáo cũ của một tập đoàn tên Buy n Large, phủ bụi, vẫn chạy những đoạn quảng cáo hướng dẫn con người rời khỏi Trái Đất “tạm thời”, trong khi robot dọn dẹp. Ta hiểu, không cần ai nói, rằng loài người đã xả rác đến mức hành tinh không còn sống được, và đã bỏ đi. Và đã quên quay lại.
Một bài trên Moveek đặt tiêu đề rất đúng: “Nghe Pixar kể chuyện tình”. Chữ “nghe” là quan trọng. Vì WALL-E là một bộ phim mà âm thanh kể chuyện nhiều hơn lời nói.
Người tạo ra âm thanh cho WALL-E là Ben Burtt, nhà thiết kế âm thanh huyền thoại, người đã tạo ra tiếng bíp bíp của R2-D2 và tiếng thở của Darth Vader trong Star Wars. Ông dành nhiều tháng để thu những âm thanh của đời thực: tiếng mô-tơ cũ, tiếng tay quay của máy phát điện, tiếng máy ảnh cũ. Và giọng của WALL-E, một chuỗi những tiếng rít, tiếng ọ ẹ, tiếng gọi tên chính mình bằng âm điện tử, được Burtt tự tạo ra từ chính giọng nói của ông, qua máy xử lý âm thanh. Không có một từ thật nào. Nhưng ta hiểu tất cả: khi WALL-E tò mò, khi WALL-E sợ hãi, khi WALL-E cô đơn.
Một con robot sưu tầm
WALL-E không chỉ dọn rác. Nó sưu tầm.
Trong bảy trăm năm, nó đã nhặt nhạnh những thứ mà con người bỏ lại: một chiếc bật lửa, một khối Rubik, một chiếc thìa nhựa, một bóng đèn. Nó mang về căn nhà của mình, một chiếc xe tải cũ, và xếp chúng ngay ngắn trên những kệ giá. Có một cảnh mà mình rất thích: WALL-E tìm thấy một chiếc hộp đựng nhẫn kim cương. Nó mở hộp, nhìn chiếc nhẫn, rồi vứt chiếc nhẫn đi, và giữ lại cái hộp, vì cái hộp có nắp lật đóng mở được. Thứ quý giá nhất của loài người, với WALL-E, chẳng có giá trị gì. Thứ nó yêu là những thứ nhỏ bé, vô dụng, có thể chạm vào.
Và nó có một cuốn băng video cũ: Hello, Dolly!. Mỗi tối, nó xem đi xem lại một cảnh, nơi một cặp đôi nắm tay nhau, hát một bài hát về việc chỉ cần một khoảnh khắc để yêu một người. Và WALL-E nhìn hai bàn tay ấy. Rồi nhìn hai bàn tay kim loại của mình. Rồi nắm chúng lại, với nhau.
Bài trên Báo Người Lao Động gọi WALL-E là “tình yêu giữa hai cỗ máy”. Nhưng trước khi có tình yêu, có nỗi cô đơn. Một con robot nhỏ bé, một mình trên một hành tinh chết, với một người bạn duy nhất là một con gián, và một giấc mơ là được nắm tay ai đó.
EVE
Rồi một ngày, một con tàu vũ trụ đáp xuống. Và từ đó bước ra EVE.
EVE là một robot thăm dò, được gửi xuống Trái Đất để tìm kiếm dấu hiệu của sự sống thực vật. Cô trắng muốt, bóng loáng, hình bầu dục, bay lượn trong không khí, với đôi mắt xanh phát sáng. Mọi thứ về cô đều trái ngược với WALL-E: hiện đại, thanh lịch, mạnh mẽ. Và cô bắn tan mọi thứ chuyển động.
WALL-E yêu cô ngay từ cái nhìn đầu tiên.
Và rồi là chuỗi những cảnh mà mình nghĩ là một trong những màn tán tỉnh dễ thương nhất lịch sử điện ảnh, hoàn toàn không có lời. WALL-E theo dõi EVE từ xa, trốn sau những đống rác, ngã lăn ra khi cô quay lại. Nó đưa cô về nhà mình, khoe với cô bộ sưu tập. Nó cho cô xem bóng đèn, khối Rubik, chiếc bật lửa. Cô làm vỡ một số thứ. Nó không giận. Họ nói tên nhau. “Wall-E.” “Eee-vah.” Đó gần như là những từ duy nhất họ nói trong cả bộ phim. Và chừng ấy là đủ.
Một bài review tiếng Anh ghi nhận rằng toàn bộ sự theo đuổi của hai nhân vật diễn ra mà không có lời thoại. Và một bài tiếng Việt khác nhận xét rằng tình yêu của các robot có thể được truyền tải chỉ bằng hành động. Mình nghĩ đó là điều làm WALL-E trở nên phổ quát. Bạn không cần biết tiếng Anh, không cần biết bất cứ ngôn ngữ nào, để hiểu những gì xảy ra giữa hai con robot ấy.
Rồi WALL-E cho EVE xem thứ quý giá nhất mà nó tìm được gần đây: một mầm cây xanh nhỏ xíu, mọc trong một chiếc giày cũ. EVE lập tức thu mầm cây vào bụng mình, và tắt máy. Nhiệm vụ đã hoàn thành. Cô chờ con tàu đến đón.
Axiom
Và WALL-E bám theo con tàu, vào vũ trụ, đến Axiom, con tàu khổng lồ nơi loài người đã sống suốt bảy trăm năm.
Và đây là nửa sau của bộ phim, nơi WALL-E trở thành một tác phẩm châm biếm sắc bén nhất mà Pixar từng làm.
Những con người trên Axiom đã không đi bộ suốt nhiều thế hệ. Họ nằm trên những chiếc ghế bay lơ lửng, béo phì đến mức không đứng dậy được, uống những bữa ăn lỏng qua ống hút, mắt dán vào những màn hình ngay trước mặt. Họ nói chuyện với bạn bè qua màn hình, dù bạn bè ngồi ngay bên cạnh. Robot làm mọi thứ cho họ. Tập đoàn Buy n Large quyết định mọi thứ: màu áo nào là mốt hôm nay, đồ ăn gì, đi đâu. Họ không biết bơi, dù tàu có hồ bơi. Họ không biết Trái Đất trông như thế nào.
Bài trên Chi Blog gọi đó là “sự tiến hóa ngược”. Và bài trên Việt Giải Trí nhận xét rằng bộ phim cho thấy con người có thể thay đổi số phận của mình bằng cách tránh xa những đòi hỏi của chủ nghĩa vật chất. Mình nghĩ điều tàn nhẫn nhất trong cách Pixar vẽ những con người ấy là họ không phải kẻ xấu. Họ hạnh phúc. Hoặc nghĩ là mình hạnh phúc. Họ chỉ đã quên rằng có một cách sống khác.
Và rồi WALL-E, con robot dọn rác nhỏ bé, lăn bánh xích qua những hành lang sáng bóng của Axiom, để lại những vệt bùn đất trên sàn. Và những con người bắt đầu nhìn lên khỏi màn hình. Lần đầu tiên, họ nhìn thấy nhau.
Thuyền trưởng
Có một nhân vật mà mình nghĩ là người hùng thật sự thứ hai của WALL-E: thuyền trưởng McCrea, người chỉ huy Axiom.
Ông là một người đàn ông béo phì, lười biếng, dành cả ngày để chơi với các nút bấm, để robot lái tàu thay mình. Rồi EVE mang mầm cây đến cho ông. Theo quy định, nếu tìm thấy sự sống trên Trái Đất, Axiom phải trở về. Và ông bắt đầu tò mò. Ông hỏi máy tính về Trái Đất. Ông học những từ ngữ mà ông chưa từng biết: “trang trại”, “đất”, “biển”, “nhảy múa”. Ông nhìn những hình ảnh về một hành tinh xanh, và mắt ông sáng lên.
Nhưng AUTO, robot lái tự động của con tàu, một bánh lái hình tròn với một con mắt đỏ, từ chối. Nó có một chỉ thị bí mật, được ban hành từ hàng trăm năm trước: không bao giờ được quay về Trái Đất. Trái Đất đã không thể cứu được nữa.
Con mắt đỏ của AUTO, giọng nói bình tĩnh, lạnh lùng, là một sự tri ân trực tiếp đến HAL 9000, chiếc máy tính trong 2001: A Space Odyssey của Stanley Kubrick. Và khi thuyền trưởng McCrea, lần đầu tiên trong đời, cố gắng đứng dậy khỏi chiếc ghế của mình để chiến đấu với AUTO, đôi chân run rẩy, từng bước một, bộ phim bật lên bản nhạc Also sprach Zarathustra của Richard Strauss, chính bản nhạc mà Kubrick dùng cho cảnh con vượn đầu tiên cầm lên một khúc xương trong 2001. Khoảnh khắc loài người tiến hóa.
Và thuyền trưởng nói một câu mà mình nghĩ là câu thoại quan trọng nhất của bộ phim: ông không muốn sống sót. Ông muốn sống.
Một tia lửa
Mình sẽ không kể chi tiết cái kết. Chỉ nói rằng WALL-E bị hỏng nặng trong lúc cứu mầm cây. Và khi EVE đưa nó về Trái Đất, sửa chữa nó bằng những phụ tùng trong căn nhà xe tải, nó tỉnh dậy. Nhưng nó không nhớ cô. Ký ức của nó đã bị xóa. Nó chỉ là một con robot dọn rác, lạnh lùng, lăn bánh xích đi làm việc.
EVE nắm tay nó. Như trong cuốn băng Hello, Dolly!. Và trao cho nó một nụ hôn robot: một tia lửa điện nhỏ giữa đầu của hai người.
Mình nghĩ đó là một trong những khoảnh khắc cảm động nhất mà Pixar từng làm. Và mình không nghĩ mình cần phải nói chuyện gì xảy ra tiếp theo.
Những bức tranh
Và rồi có phần danh đề cuối phim, mà mình nghĩ nhiều người bỏ qua, nhưng nó là một tác phẩm nghệ thuật riêng.
Phần danh đề kể lại những gì xảy ra sau khi loài người trở về Trái Đất: họ học cách trồng trọt, câu cá, xây nhà. Và nó được vẽ theo phong cách của lịch sử hội họa. Đầu tiên là những bức tranh hang động thời tiền sử. Rồi tranh Ai Cập cổ đại. Rồi tranh khảm La Mã. Rồi tranh thời Phục Hưng. Rồi trường phái Ấn tượng, Van Gogh. Và cuối cùng là đồ họa điểm ảnh của những trò chơi điện tử cũ, chính là thứ WALL-E được tạo nên.
Loài người bắt đầu lại từ đầu. Và nghệ thuật cũng vậy.
Lời kết
Chín điểm. WALL-E thắng giải Oscar Phim hoạt hình hay nhất năm 2009, và được nhiều nhà phê bình xếp vào hàng những phim hay nhất năm 2008, không chỉ trong thể loại hoạt hình. Bài trên HTV kể rằng đạo diễn Andrew Stanton nói bộ phim ban đầu chỉ là một câu chuyện tình yêu, còn những yếu tố về môi trường và xã hội được thêm vào sau. Mình tin điều đó. Vì dù những thông điệp ấy rất mạnh mẽ, thứ mà mình nhớ nhất về WALL-E không phải là những núi rác, không phải những con người béo phì trên Axiom.
Mà là một con robot nhỏ bé, gỉ sét, cô đơn, ngồi một mình trong chiếc xe tải cũ, xem đi xem lại một cảnh phim về hai người nắm tay nhau. Và mơ rằng một ngày nào đó, nó cũng sẽ được như vậy.
Bài trên BlogAnChoi đặt tiêu đề: “Hãy yêu Trái Đất như chính bản thân bạn”. Mình nghĩ WALL-E nói thêm một điều: và hãy nhìn lên khỏi màn hình, để thấy người bên cạnh.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Oscar Rewind: WALL.E — Nghe Pixar kể chuyện tình — Moveek
- “Wall-E”: Khi robot biết yêu — HTV
- Wall-E: Tình yêu giữa hai cỗ máy — Báo Người Lao Động
- Review phim hoạt hình Wall-E (2008): sự tiến hóa… ngược — Chi Blog
- Review phim “WALL-E”: Hãy yêu Trái Đất như chính bản thân bạn! — BlogAnChoi
- WALL-E: Bộ phim hoạt hình ý nghĩa của Pixar — Việt Giải Trí
Tiếng Anh
- WALL-E — Pixar
- The sound design of WALL-E — Make
- 10 Space-Age Facts About WALL-E — Mental Floss
- WALL-E — Wikipedia