Your Name. | 君の名は。 Tên Cậu Là Gì? | Sợi Dây Tết Giữa Hai Thế Giới
Phân tích — Makoto Shinkai, CoMix Wave Films, 2016
Your Name. (2016) — đạo diễn và biên kịch Makoto Shinkai, CoMix Wave Films. Ra rạp Việt Nam với tên “Tên cậu là gì?”.
Một sao chổi
Your Name. mở đầu bằng một sao chổi.
Một vệt sáng xanh tím, đẹp đến nghẹt thở, xé ngang bầu trời đêm. Nó tách ra làm hai. Một mảnh tiếp tục bay. Một mảnh rơi xuống, về phía một hồ nước tròn vành vạnh giữa núi rừng.
Rồi một giọng nữ, và một giọng nam, xen kẽ nhau. Họ kể về một cảm giác. Mỗi buổi sáng thức dậy, họ có cảm giác như đã mất một thứ gì đó. Như vừa tỉnh dậy khỏi một giấc mơ mà mình không nhớ. Chỉ biết rằng mình đang tìm kiếm một ai đó. Một người. Một nơi.
Và bài hát mở đầu của nhóm nhạc RADWIMPS vang lên.
Mình nghĩ đó là một trong những đoạn mở đầu hay nhất của Shinkai. Nó cho ta biết toàn bộ câu chuyện: một sao chổi, một mất mát, một sự tìm kiếm. Trước khi ta biết bất cứ điều gì về ai.
Đổi thân
Mitsuha là một nữ sinh trung học ở Itomori, một thị trấn nhỏ trên núi, bên bờ một hồ nước tròn. Cô sống với bà và em gái, trong một ngôi đền Thần đạo mà gia đình cô đã trông coi qua nhiều thế hệ. Cha cô là thị trưởng, đã bỏ nhà đi sau khi mẹ cô mất. Mitsuha chán ghét thị trấn nhỏ bé ấy, nơi không có quán cà phê, không có hiệu sách, nơi mọi người biết mọi chuyện của nhau. Cô ước mơ được sống ở Tokyo.
Một buổi sáng, cô tỉnh dậy trong cơ thể của một người khác.
Taki là một nam sinh trung học ở Tokyo, sống với bố trong một căn hộ, làm thêm ở một nhà hàng Ý. Một buổi sáng, anh tỉnh dậy trong cơ thể của Mitsuha.
Họ đổi thân cho nhau, vài lần mỗi tuần, ngẫu nhiên, không lý do. Ban đầu họ tưởng đó là giấc mơ. Rồi họ nhận ra không phải. Và họ bắt đầu để lại cho nhau những lời nhắn: trên điện thoại, trên giấy, trên tay. Những luật lệ: không được tiêu tiền của tôi, không được động vào ngực tôi, không được làm hỏng mối quan hệ của tôi.
Nửa đầu Your Name. là một bộ phim hài lãng mạn, nhẹ nhàng, dễ thương. Taki trong cơ thể Mitsuha làm cô trở nên nổi tiếng ở trường vì sự quyết liệt bất ngờ. Mitsuha trong cơ thể Taki giúp anh hẹn hò với chị Okudera, đồng nghiệp xinh đẹp mà anh thầm thích. Cái hay của nửa đầu này là nó đặt điều kỳ ảo vào giữa những chi tiết đời thường đến tầm thường: bữa sáng, giờ học, ca làm thêm, những dòng nhật ký trên điện thoại. Phép màu không đến với tiếng sấm. Nó đến như một buổi sáng thức dậy thấy tóc mình rối khác thường.
Rồi một ngày, việc đổi thân dừng lại.
Musubi
Có một khái niệm mà bà của Mitsuha giải thích cho cô, và mình nghĩ nó là chìa khóa để hiểu toàn bộ Your Name.
Musubi. Trong tiếng Nhật, chữ ấy có nhiều nghĩa. Nó là việc tết dây, nghề truyền thống của gia đình Miyamizu, những sợi dây bện nhiều màu được dùng trong các nghi lễ ở đền. Nó là sự kết nối giữa người với người. Nó là thời gian, chảy, xoắn lại, rối tung, tháo ra, rồi lại nối vào nhau. Và bà nói rằng tất cả những thứ ấy là một. Sợi dây tết là thời gian. Thời gian là sự kết nối. Gọi tên vị thần của vùng đất này cũng là gọi musubi.
Bài trên Blog Nhân Phẩm giải thích rằng triết lý nhân sinh của người Nhật được thể hiện qua khái niệm musubi trong phim. Và bài trên Moveek đặt tiêu đề rất đẹp: “Sợi chỉ đỏ gắn kết thời gian, không gian và tình yêu”.
Và có một sợi dây tết thật sự trong phim. Một sợi dây màu cam đỏ mà Mitsuha luôn buộc tóc. Và một sợi dây giống hệt mà Taki đeo trên cổ tay, mà anh không nhớ mình có từ đâu.
Ba năm
Và rồi là cú lật của Your Name., thứ khiến bộ phim chuyển từ một bộ phim hài lãng mạn thành một thứ khác.
Taki, không còn đổi thân với Mitsuha nữa, quyết định đi tìm cô. Anh không biết tên thị trấn. Chỉ có những bức tranh phong cảnh anh vẽ lại từ trí nhớ: một hồ nước tròn, những ngọn núi, một ngôi đền. Anh đi đến tỉnh Gifu, hỏi khắp nơi. Không ai nhận ra. Cho đến khi một ông chủ quán ramen nhìn bức tranh, và nói: đây là Itomori.
Thị trấn đã bị xóa khỏi bản đồ ba năm trước. Khi mảnh sao chổi rơi xuống, đúng vào đêm lễ hội. Hơn năm trăm người chết. Mitsuha là một trong số đó.
Taki và Mitsuha chưa bao giờ sống cùng một thời điểm. Khi anh đổi thân với cô, anh đang ở năm 2016, còn cô ở năm 2013. Anh đã yêu một người đã chết.
Kataware-doki
Taki đi lên ngọn núi phía trên Itomori, nơi có một ngôi đền nhỏ trong miệng một miệng núi lửa cổ, nơi Mitsuha đã từng mang rượu kuchikamizake, rượu được làm bằng cách nhai gạo rồi nhổ ra cho lên men, đến cúng thần. Rượu ấy, theo bà của cô, là một nửa của Mitsuha. Taki uống nó. Và anh ngã xuống.
Anh tỉnh dậy trong cơ thể của Mitsuha. Năm 2013. Buổi sáng của ngày sao chổi rơi.
Anh có một ngày để cứu cả thị trấn.
Và ở cuối ngày ấy, trên miệng núi lửa, vào khoảnh khắc mà người Nhật gọi là kataware-doki, giờ chạng vạng, khi ánh sáng ban ngày đã tắt mà bóng tối chưa đến, khi ranh giới giữa các thế giới mờ đi, Taki ở năm 2016 và Mitsuha ở năm 2013 đứng ở hai bên vành miệng núi lửa. Họ không nhìn thấy nhau. Rồi mặt trời lặn xuống, và trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, họ nhìn thấy nhau. Lần đầu tiên. Lần duy nhất.
Họ hứa viết tên mình lên tay nhau, để không quên. Taki viết lên tay Mitsuha. Mitsuha cầm bút, bắt đầu viết. Một nét. Và khoảnh khắc chạng vạng kết thúc. Cô biến mất.
Khi Mitsuha mở bàn tay mà Taki đã viết, đó không phải là tên anh. Mà là: “Anh thích em.”
Itomori không có thật, nhưng Hida thì có
Itomori là một thị trấn hư cấu. Nhưng sau khi Your Name. ra mắt năm 2016, hàng nghìn người đã làm đúng như Taki: mang theo hình ảnh trong phim, đến tỉnh Gifu, đi tìm một nơi không có thật.
Và họ tìm thấy Hida, một thành phố nhỏ ở vùng núi phía bắc Gifu, mà Shinkai đã mượn nhiều chi tiết cho Itomori. Ga Hida-Furukawa, nơi Taki xuống tàu. Thư viện thành phố Hida, nơi anh ngồi lật sách tìm danh sách nạn nhân. Theo các trang hướng dẫn, đền Keta Wakamiya là hình mẫu cho ngôi đền của gia đình Mitsuha. Một bài giới thiệu của chính phủ Nhật năm 2017 kể rằng trước đó, Hida luôn bị lu mờ bởi những cái tên nổi tiếng hơn trong vùng. Và có một chi tiết mà mình rất thích: Hida không có rạp chiếu phim, nên nhiều người dân ở đó chưa có dịp xem bộ phim đang kéo cả nước đến thành phố của mình.
Còn ở Tokyo, cầu thang trước đền Suga ở Yotsuya, nơi diễn ra cảnh cuối, giờ cũng là một điểm hành hương.
Cầu thang
Và cảnh cuối. Mình nghĩ đó là một trong những cảnh kết hay nhất của Shinkai.
Nhiều năm sau. Taki và Mitsuha đều đã trưởng thành, đều sống ở Tokyo. Itomori đã được cứu: người dân đã kịp sơ tán trước khi sao chổi rơi, nhờ những gì Taki làm trong cơ thể Mitsuha. Không ai chết. Nhưng Taki và Mitsuha đã quên nhau. Hoàn toàn. Chỉ còn lại một cảm giác mơ hồ, mỗi buổi sáng, rằng mình đang tìm kiếm một ai đó.
Rồi một ngày, hai đoàn tàu chạy song song qua nhau. Qua cửa sổ, Taki nhìn thấy một cô gái. Cô nhìn thấy anh. Cả hai bật dậy, lao ra khỏi tàu ở ga tiếp theo. Chạy khắp thành phố, tìm nhau, không biết mình đang tìm ai.
Và họ gặp nhau trên một cầu thang. Anh đi lên. Cô đi xuống. Họ đi qua nhau, không nhìn. Rồi cả hai dừng lại. Quay lại.
Và cùng hỏi một câu: “Tên cậu là gì?”
Lời kết
Chín điểm. Your Name. trở thành phim anime có doanh thu cao nhất thế giới khi ra mắt, và đưa Makoto Shinkai từ một đạo diễn được giới hâm mộ anime biết đến thành một cái tên của cả thế giới.
Không phải ai cũng yêu nó trọn vẹn. Bài trên Znews đặt tiêu đề thẳng thắn: phim “thiếu một chút tiết chế để trở thành tuyệt phẩm”. Và nhiều khán giả từng mê những cái kết dang dở của Shinkai thấy cái kết lần này quá có hậu. Mình hiểu những lời chê ấy. Những đoạn nhạc RADWIMPS chen vào như video ca nhạc, những tình tiết hài đổi thân lặp lại. Có những lúc Your Name. hơi “quá Shinkai”.
Nhưng mình nghĩ cái kết có hậu ấy là một lựa chọn có ý nghĩa. Sau 5 Centimeters per Second, nơi hai người đi qua nhau trên đường ray và không bao giờ gặp lại, Shinkai cho hai nhân vật của mình một cơ hội thứ hai. Như thể chính ông cũng muốn tin rằng musubi có thật: rằng những sợi dây tết, dù rối tung, dù đứt gãy, dù bị thời gian xoắn lại, cuối cùng vẫn có thể nối vào nhau.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Review your name. — Sợi chỉ đỏ gắn kết thời gian, không gian và tình yêu — Moveek
- ‘Your Name’: Thiếu một chút tiết chế để trở thành tuyệt phẩm — Znews
- Review phim “Your Name”: Trên đời này thực sự tồn tại thứ gọi là “định mệnh” không? — YBOX
- Review Your Name (Kimi no Na wa — Tên cậu là gì?) (2016) — Blog Nhân Phẩm
Tiếng Anh
- Hida, the setting of “Your Name.” — Highlighting Japan (Chính phủ Nhật Bản)
- Your Name pilgrimage guide — Shinkai Pilgrimage
- The real-world library inspiration for Your Name offers a message to eager fans — SoraNews24
- Japan’s anime pilgrimages give untrod real-world locales economic boost — The Japan Times