Zodiac | Tên Sát Nhân Hoàn Hảo | Bộ Phim Về Những Người Không Tìm Được Câu Trả Lời
Phân tích — David Fincher, 2007
Zodiac (2007) — đạo diễn David Fincher, dựa trên sách của Robert Graysmith.
Một chiếc xe buýt trường học
Khi David Fincher còn là một cậu bé ở hạt Marin, phía bắc San Francisco, cuối những năm 1960, có những buổi sáng xe cảnh sát hộ tống chiếc xe buýt chở cậu đến trường. Lý do: một kẻ giết người hàng loạt đã gửi thư cho báo chí, đe dọa sẽ bắn những đứa trẻ trên xe buýt trường học. Hắn tự gọi mình là Zodiac.
Fincher kể rằng ông lớn lên với cái tên ấy như một con ngáo ộp có thật. Gần bốn mươi năm sau, ông làm một bộ phim về nó. Và bộ phim ấy không giống bất kỳ phim về kẻ giết người hàng loạt nào trước đó.
Bởi vì Zodiac không phải phim về kẻ giết người. Nó là phim về những người đã dành cả đời để tìm hắn, và không bao giờ tìm được.
Những vụ án có thật
Kẻ giết người Zodiac là có thật. Từ cuối năm 1968 đến cuối năm 1969, hắn tấn công ít nhất bảy người ở vùng Vịnh San Francisco, giết năm. Một cặp đôi trẻ trên một con đường vắng ở Benicia. Một cặp khác ở bãi đậu xe Blue Rock Springs. Một cặp khác nữa bên hồ Berryessa, nơi hắn xuất hiện giữa ban ngày trong một bộ đồ trùm đầu màu đen có vẽ biểu tượng vòng tròn chữ thập trên ngực. Và một tài xế taxi bị bắn chết ở khu Presidio Heights giữa lòng San Francisco.
Rồi hắn viết thư. Hàng chục lá thư gửi đến các tòa báo, kèm những mật mã do hắn tự sáng tạo, đòi đăng lên trang nhất, nếu không sẽ giết thêm. Một mật mã được một cặp vợ chồng giáo viên giải ra chỉ sau vài ngày. Những mật mã khác thì không ai giải được, trong nhiều thập kỷ. Mật mã nổi tiếng gồm 340 ký tự chỉ được giải vào tháng 12 năm 2020, năm mươi mốt năm sau khi được gửi, bởi một nhóm ba người nghiệp dư ở ba quốc gia khác nhau.
Danh tính của Zodiac, đến hôm nay, vẫn chưa được xác định chính thức.
Ba người đàn ông
Zodiac theo chân ba người đàn ông bị cuốn vào vụ án.
Robert Graysmith (Jake Gyllenhaal), họa sĩ biếm họa của tờ San Francisco Chronicle. Một người hiền lành, vụng về, mê giải đố, không phải nhà báo, không phải cảnh sát. Anh chỉ tình cờ ngồi trong phòng họp khi lá thư đầu tiên của Zodiac được mở ra. Và anh không bao giờ quên được nó.
Paul Avery (Robert Downey Jr.), phóng viên tội phạm ngôi sao của tờ báo, nghiện rượu, ngạo mạn, sắc sảo. Anh đeo đuổi câu chuyện bằng sự tự tin, cho đến khi chính anh nhận được một lá thư đe dọa từ Zodiac, và rồi từ từ chìm vào rượu và nỗi sợ.
David Toschi (Mark Ruffalo), thanh tra của Sở cảnh sát San Francisco, người phụ trách vụ án. Toschi là một cảnh sát nổi tiếng, đến mức Steve McQueen đã dựa vào ông để xây dựng nhân vật trong phim Bullitt. Có một cảnh trong Zodiac mà mình rất thích: Toschi đi xem Dirty Harry, bộ phim năm 1971 mà nhân vật phản diện được lấy cảm hứng từ chính Zodiac. Trên màn ảnh, thanh tra Harry Callahan bắt được kẻ giết người và bắn chết hắn. Toschi đứng dậy và bỏ ra khỏi rạp giữa chừng. Hollywood đã giải quyết vụ án mà ông không giải quyết được.
Một bộ phim không có cao trào
Bài review trên YBOX nhận xét rằng Zodiac chuyển trọng tâm từ kết cục sang hành trình điều tra tỉ mỉ, và khắc họa tâm lý những người bị cuốn vào một vụ án “đóng băng”. Mình nghĩ đó là điều làm Zodiac khác biệt.
Phim dài hai tiếng ba mươi bảy phút. Và phần lớn thời gian ấy là những cuộc điện thoại, những cuộc họp, những chồng hồ sơ, những lần so sánh chữ viết tay, những lần lái xe đến các sở cảnh sát ở các hạt khác nhau để xin xem tài liệu. Fincher không dựng những cảnh truy đuổi, không dựng những cuộc đối đầu kịch tính. Ông dựng sự mệt mỏi. Sự mệt mỏi của một cuộc điều tra kéo dài nhiều năm, đi vào hết ngõ cụt này đến ngõ cụt khác.
Và thời gian trôi. Phim trải dài hơn hai mươi năm. Fincher đánh dấu thời gian bằng những dòng chữ trên màn hình: “Bốn năm sau.” “Sáu năm sau.” Có một đoạn, để cho thấy thời gian trôi qua, ông dựng cảnh tòa nhà Transamerica, tòa tháp hình chóp nổi tiếng của San Francisco, được xây lên từ móng đến đỉnh trong vài giây tua nhanh. Trong lúc vụ án đứng yên, cả thành phố lớn lên.
Những vụ án mạng
Nhưng khi Zodiac cho ta thấy những vụ án mạng, chúng là những cảnh đáng sợ nhất mà mình từng xem trong một phim tội phạm.
Fincher dựng lại chúng dựa trên lời khai của những người sống sót, chính xác đến từng chi tiết có thể biết được. Không có nhạc nền dồn dập. Không có những góc máy kiểu phim kinh dị. Chỉ có ánh sáng ban ngày, một bờ hồ yên tĩnh, hai người trẻ nằm trên tấm chăn, và một người đàn ông trùm đầu đen đi xuống từ ngọn đồi. Hắn nói chuyện với họ, bình tĩnh, gần như lịch sự. Hắn trói họ lại. Rồi hắn rút dao.
Cảnh ấy kéo dài rất lâu. Và cái làm nó đáng sợ không phải là máu, mà là sự bình thường. Một buổi chiều đẹp trời. Một người đàn ông bình thường. Và không có gì có thể ngăn hắn lại.
Đó là những vụ án mà Zodiac thực sự gây ra. Và chỉ những vụ đó. Fincher cố tình không dựng lại những vụ án mà người ta nghi ngờ là của Zodiac nhưng chưa được xác nhận. Ông chỉ cho ta thấy những gì đã chắc chắn xảy ra. Mọi thứ còn lại là sự mơ hồ.
Tầng hầm
Có một cảnh mà mình nghĩ là cảnh đáng sợ nhất của bộ phim, và trong đó không có ai bị giết.
Graysmith, nhiều năm sau, vẫn đang điều tra một mình. Anh đến gặp một người đàn ông tên Bob Vaughn, một người chiếu phim già, người có thể có thông tin về một nghi phạm. Vaughn mời anh xuống tầng hầm nhà mình để xem những cuộn phim cũ.
Graysmith đi xuống. Tầng hầm tối, chật, đầy những cuộn phim. Và Vaughn nói một câu bâng quơ: ông là người tự tay vẽ chữ trên những tấm áp phích phim. Graysmith chợt nhớ ra: chữ viết trên một tấm áp phích là một trong những bằng chứng anh đã so sánh với chữ viết của Zodiac.
Rồi từ trên lầu vang lên tiếng bước chân. Trong khi Vaughn nói rằng chỉ có mình ông sống trong căn nhà.
Cảnh ấy không dẫn đến đâu cả. Không ai bị tấn công. Graysmith chạy ra ngoài, và bộ phim không bao giờ trả lời câu hỏi Vaughn là ai. Nhưng nó cho ta cảm giác mà Graysmith đã sống suốt nhiều năm: rằng kẻ giết người có thể là bất cứ ai, ở bất cứ đâu, và bạn sẽ không bao giờ biết chắc.
Nỗi ám ảnh
Một bài phân tích trên Frame Rated chỉ ra rằng nỗi ám ảnh của Graysmith trở nên đáng tin chính nhờ nghịch lý: anh biết rất nhiều, nhưng không bao giờ có câu trả lời cuối cùng. Bài review trên YBOX thì nhận xét rằng khán giả không bao giờ thật sự hiểu động cơ của Graysmith, và Jake Gyllenhaal thể hiện được cả vẻ ngây thơ lẫn sự ám ảnh.
Mình nghĩ Graysmith là trái tim của Zodiac. Một người đàn ông bình thường, không có quyền lực, không có nghĩa vụ, chỉ có một câu đố mà anh không thể bỏ xuống. Anh mất việc. Vợ anh bỏ đi, mang theo các con. Căn hộ của anh ngập trong hồ sơ. Anh nhận những cuộc điện thoại im lặng lúc nửa đêm. Và anh vẫn tiếp tục.
Tại sao? Anh nói với vợ rằng anh cần nhìn vào mắt người đó, và biết chắc rằng đó là hắn. Không phải để bắt hắn. Không phải để trả thù. Chỉ để biết.
Deep Focus Review cho rằng chính Fincher cũng có nỗi ám ảnh giống Graysmith. Ông nổi tiếng là đạo diễn bắt diễn viên quay đi quay lại một cảnh hàng chục lần, có khi hàng trăm lần, đến khi hoàn hảo. Ông dành nhiều tháng để nghiên cứu hồ sơ vụ án, phỏng vấn những người còn sống. Một người bị ám ảnh làm phim về một người bị ám ảnh.
Arthur Leigh Allen
Zodiac có một nghi phạm chính: Arthur Leigh Allen (John Carroll Lynch), một người đàn ông to lớn, giáo viên bị sa thải, sống với mẹ, đeo một chiếc đồng hồ hiệu Zodiac có biểu tượng vòng tròn chữ thập. Mọi bằng chứng gián tiếp đều chỉ về hắn. Nhưng chữ viết tay không khớp. Dấu vân tay không khớp. Và sau này, cả ADN cũng không khớp.
Có một cảnh mà mình nghĩ là đỉnh cao của bộ phim, và nó gần như không có gì xảy ra. Graysmith, sau nhiều năm, cuối cùng đến cửa hàng nơi Allen làm việc. Anh không nói gì. Chỉ đứng đó, nhìn Allen qua quầy hàng. Allen nhìn lại. Một khoảnh khắc im lặng dài. Rồi Graysmith quay đi.
Đó là cuộc đối đầu duy nhất giữa người săn và kẻ bị săn trong cả bộ phim. Và nó không giải quyết được gì cả.
Deep Focus Review cho rằng cuối cùng bộ phim ngầm chọn tin rằng Allen là Zodiac. Mình nghĩ đúng vậy. Nhưng một bài trên Moria Reviews lưu ý rằng độ chính xác trong các lập luận của Graysmith đã từng bị nghi ngờ. Và chính Fincher, một cách khéo léo, để ngỏ khả năng ấy. Những dòng chữ cuối phim cho biết: năm 1991, Mike Mageau, một trong những nạn nhân sống sót, nhận diện Allen từ một tập ảnh. Allen chết năm 1992 vì bệnh tim trước khi bị buộc tội. Và rồi một dòng nữa: những xét nghiệm ADN sau này không khớp với Allen.
Không có lời giải. Chỉ có những dòng chữ.
Thất bại phòng vé
Có một sự trớ trêu đẹp đẽ trong số phận của Zodiac. Khi ra mắt năm 2007, bộ phim thất bại ở phòng vé Mỹ. Khán giả mong đợi một phim kinh dị về kẻ giết người hàng loạt, giống Se7en của chính Fincher, và nhận được một phim gần ba tiếng về những người đàn ông đọc hồ sơ. Một bài trên Vague Visages đặt tiêu đề rất thẳng: chúng ta đã phụ bộ phim này.
Nhưng theo thời gian, Zodiac được nhìn nhận lại. Ngày nay, nhiều nhà phê bình coi nó là bộ phim hay nhất của Fincher, và một trong những phim hay nhất của thế kỷ 21. Giống như chính vụ án, câu trả lời về Zodiac đến muộn hơn nhiều so với lúc người ta cần.
Lời kết
Chín điểm. Zodiac là một trong những bộ phim dám làm điều mà gần như mọi phim tội phạm đều né tránh: kết thúc mà không có lời giải. Không có cảnh bắt giữ, không có màn đối chất, không có lời thú tội. Chỉ có những người đã cho đi hai mươi năm cuộc đời để tìm một câu trả lời, và ra về tay trắng.
Và mình nghĩ đó là điều làm nó đáng sợ hơn bất kỳ phim kinh dị nào. Không phải vì kẻ giết người còn ngoài kia. Mà vì có những câu hỏi mà ta sẽ không bao giờ biết được câu trả lời, dù ta có cố gắng đến đâu. Và ta phải học cách sống với điều đó.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Review phim “Zodiac” (2007) — Vụ án ám ảnh — YBOX
- Review phim “Zodiac” (2007) — Vụ án ám ảnh (bài thứ hai) — YBOX
Tiếng Anh
- Zodiac (2007) — Deep Focus Review
- Zodiac (2007) — Frame Rated
- Zodiac (2007) — Moria Reviews
- We Failed This Film: David Fincher’s Zodiac — Vague Visages
- Flashback: Zodiac — American Society of Cinematographers
- Zodiac (film) — Wikipedia